Het zwaard van Damocles: het verhaal achter de uitdrukking

Als het ‘zwaard van Damocles’ boven je hoofd hangt, dreigt er gevaar terwijl je ogenschijnlijk alles hebt wat je hartje begeert. De bekende uitdrukking verwijst naar een oud verhaal van de Romeinse filosoof Marcus Tullius Cicero (106–43 v.Chr.) en staat symbool voor de dreiging die met macht en voorspoed gepaard kan gaan.

In het vijfde deel van zijn filosofische werk Gesprekken in Tusculum (Tusculanae Disputationes) staat de Romeins redenaar Marcus Tullius Cicero stil bij de vraag of een deugdzaam leven (virtus) op zichzelf voldoende is voor een gelukkig leven. De denker wilde aantonen dat zaken als macht en rijkdom niet per se een garantie zijn voor geluk. Hij gebruikte daarvoor een verhaal over de tiran Dionysios I van Syracuse (405-376 v.Chr.). Ondanks zijn grote welstand was deze vorst volgens Cicero diep ongelukkig en onrustig aangezien hij voortdurend op zijn hoede was voor zijn vijanden. De vertelling gaat ongeveer als volgt.

Het verhaal

Aan het hof van Dionysius leeft een zekere Damocles, een nogal vleierige hoveling die continu laat weten hoe rijk en machtig de koning is en ieder die het horen wil wijst op diens grote daden. Enig gevoel voor overdrijving is Damocles niet vreemd. Kruiperig beweert hij dat er nooit een gelukkiger mens op aarde is geweest en dat iedereen jaloers is op de grote Dionysius. De koning, die wel beter weet omdat hij gebukt gaat onder zijn paranoia en overal gevaar ziet, begint zich na een tijdje wat te ergeren aan het doorlopende gevlei van zijn hoveling en zegt:

Wil jij dan, Damocles, aangezien dit leven je zo bevalt, het zelf eens proeven en mijn fortuin ervaren?

Nadat Damocles heeft aangegeven daar wel oren naar te hebben, laat koning Dionysius een groot feest organiseren, waarbij Damocles als eregast wordt uitgenodigd. “Nu weet je hoe het is om rijk en machtig te zijn”, spreekt Dionysius tot zijn gast die plaats mag nemen op een gouden bank. Alles wordt gedaan om het Damocles naar de zin te maken.

Op het hoogtepunt van het feest, als Damocles een overdadige maaltijd nuttigt, geeft Dionysius plotseling opdracht een vlijmscherp zwaard aan het plafond te hangen, precies boven het hoofd van Damocles. Het zwaard hangt bovendien slechts aan een flinterdunne paardenhaar. Bij de minste of geringste beweging kan de draad knappen en zal het zwaard op het hoofd van de eregast vallen. Geschrokken smeekt Damocles de koning dan of hij het feest mag verlaten. Hij wil niet langer fortuinlijk zijn…

Dionysius leerde zijn hoveling zo een belangrijke les. Wie veel macht heeft, leeft dan wel in grote weelde, maar er hangt hem ook altijd groot gevaar boven het hoofd. Zeker bij een tiran als Dionysius, die vele vijanden had, was dat het geval.

Hervertelling

Het verhaal van Damocles werd rond 300 v.Chr. voor het eerst beschreven door de Griekse geschiedschrijver Timaeus van Tauromenium. Diens versie is echter verloren gegaan. Dankzij de hervertelling door Cicero bleef het verhaal bewaard.

Bronnen