Het Stadsarchief Amsterdam brengt vanaf november een groot aantal zeventiende-eeuwse stadsgezichten bijeen. De tentoonstelling wil niet alleen laten zien hoe Amsterdam er tijdens zijn snelle groei uitzag, maar ook welk beeld stadsbestuurders, kunstenaars en inwoners van de stad wilden uitdragen.
In de zeventiende eeuw veranderde Amsterdam van een middelgrote havenstad in een belangrijk internationaal handelscentrum. De aanleg van de grachtengordel, de bouw van het nieuwe stadhuis op de Dam en de uitbreiding van de haven gaven de stad een geheel nieuw aanzien. Een groot aantal kunstenaars legde deze ontwikkelingen vast in schilderijen, tekeningen en prenten.
Een selectie daarvan is vanaf begin november te zien in de tentoonstelling Meesterwerk Amsterdam in het Stadsarchief. Hiervoor worden werken uit de collecties van het Stadsarchief en het Amsterdam Museum samengebracht, aangevuld met bruiklenen uit binnen- en buitenland.
Amsterdam als wereldstad
De stadsgezichten tonen onder meer de bouw van de grachtengordel, markten, straten, kerken en de scheepvaart op het IJ. Ook het dagelijkse leven in de stad komt aan bod. Op de afbeeldingen zijn onder meer kooplieden, ambachtslieden, marktverkopers en zeelieden te zien. Erik Schmitz, onderzoeker bij het Stadsarchief Amsterdam:
Amsterdam was in de zeventiende eeuw, na Rome, de meest verbeelde stad van Europa. Kunstenaars als Rembrandt, Pieter Saenredam, Jan van der Heyden en Jacob van Ruisdael maakten werken die de stad niet alleen documenteerden, maar ook idealiseerden. Het is in deze periode dat de basis wordt gelegd voor hoe Amsterdam in het collectieve geheugen gegrift zal komen te staan.
Wie de stad vandaag de dag bezoekt en bijvoorbeeld met een mobiele telefoon vastlegt, treedt volgens de onderzoeker als het ware in de voetsporen van de zeventiende-eeuwse makers van het stadsgezicht.
Stedelijke propaganda
Veel stadsgezichten werden ook als een soort propagandamiddel ingezet, bijvoorbeeld om de economische macht, bouwkundige vernieuwing en vermeende ordelijkheid van Amsterdam te benadrukken. De afbeeldingen moesten zo bijdragen aan de reputatie van de stad als rijk en goed bestuurd handelscentrum.
De tentoonstelling wil bezoekers als het ware over de schouder van kunstenaars laten meekijken en uitnodigen na te denken over de vraag hoe beelden de kijk op de stad beïnvloeden. Norbert Middelkoop, conservator van het Amsterdam Museum: “Wat werd in de zeventiende eeuw benadrukt en wat bleef buiten beeld? Welke parallellen zijn er met de manier waarop Amsterdam vandaag de dag wordt vastgelegd en gepresenteerd?”
Bij de tentoonstelling verschijnt een geïllustreerde publicatie in het Nederlands en Engels. Daarnaast organiseert het Stadsarchief lezingen, workshops en stadswandelingen over onder meer stedelijke groei, migratie en identiteit. De tentoonstelling valt samen met het honderdjarig bestaan van het Amsterdam Museum, dat in 1926 werd opgericht.
Meesterwerk Amsterdam is te zien van 6 november 2026 tot 7 maart 2027.
Zo groeide Amsterdam in de Gouden Eeuw (animatie)
Amsterdam in de zeventiende eeuw
Amsterdam Museum gebruikt term ‘Gouden Eeuw’ niet meer
Het Paleis voor Volksvlijt, het verdwenen glazen paleis van Amsterdam
Partij tot Likwidatie van Nederland
De ontdekking van André Hazes (1959)
Foto’s van Amsterdam rond 1890, in kleur