Wat deden Amerikaanse antropologen tijdens de Koude Oorlog in een Drents boerendorp?

In het Interbellum hield het Amerikaanse echtpaar John en Dorothy Keur zich in Nieuw-Mexico bezig met antropologisch veldonderzoek naar het inheemse Navajo-volk. Hij was bioloog, zij antropoloog. Een aantal zomers reisden ze naar het zuidwesten, op zoek naar potscherven en de resten van vuurplaatsen om vergane Navajo-nederzettingen te lokaliseren. Zo’n twintig jaar later had het echtpaar zijn werkgebied verplaatst naar een ander continent.

Het waren geen mysterieuze volkeren die leefden in ondoordringbare regenwouden of op afgelegen tropische eilanden waarnaar hun aandacht uitging. De leefgemeenschap die ze ter plaatse onderzochten werd gevormd door de inwoners van Anderen, een dorpje in Drenthe, niet ver van het plaatsje Gieten waar schrijver Emiel Hakkenes (1977) opgroeide.

Geïsoleerd boerendorp

Pas als volwassene ontdekte Hakkenes, die als journalist schrijft voor Trouw, dat de Amerikaanse wetenschappers antropologisch onderzoek verrichtten in het dorpje dat hij uit zijn jeugd kende. Na eerder God van de gewone mensen (2013), Polderkoorts (2017) en En het brandde als een fakkel (2024) te hebben gepubliceerd, volgde in 2025 Anderen over hoe een Drents dorp ten tijde van de Koude Oorlog onder de aandacht van de Amerikaanse buitenlandse inlichtingendienst, de CIA, kwam.

Voordat het verband tussen het echtpaar Keur, het dorp Anderen en de CIA duidelijk wordt, beschrijft de auteur de ontwikkelingen die antropologie als wetenschap in de eerste helft van de twintigste eeuw doormaakte. Een even toonaangevende als kleurrijke figuur binnen dit vakgebied in die tijd was Margaret Mead, die fungeerde als de mentor van Dorothy Keur gedurende de community study die zij met haar echtgenoot in Drenthe ondernam.

Anderen was volgens de auteur “een tamelijk geïsoleerd liggend boerendorp, grenzend aan een uitgestrekt heidegebied, met ongeveer zestig huizen en driehonderd inwoners”. Zevenentwintig mensen hadden dezelfde achternaam, zo stelden Dorothy en John geamuseerd vast. Opvallend is dat de NSB in 1935 72,8% van de stemmen trok. De grote stemmentrekker was Gerhardus Dieters, een jonge boer die een paar dorpen verderop woonde.

Het hield de Amerikanen bezig wat de aantrekkingskracht van de nazi’s was in een dorp als Anderen. Hun onderzoek was echter vooral gericht op het alledaagse leven. Mead leerde haar studenten dat het bij antropologisch onderzoek van belang was om ceremonies mee te maken. Dat konden inwijdings- of offerrituelen zijn, maar in Anderen maakten de Keurs het Sinterklaasfeest en een bruiloft mee. Ze leerden bijvoorbeeld dat bij het kiezen van een huwelijkskandidaat het aantal koeien dat de familie van de potentiële partner bezat doorslaggevend was.

Morele gelijk

Antropologen in de Verenigde Staten werden sterk beïnvloed door wat er op het wereldtoneel gaande was. Hakkenes legt uit hoe ze tijdens de Tweede Wereldoorlog bijdroegen aan de strijd tegen de nazi’s. Zo onderzocht Margaret Mead de verschillen tussen Amerikanen en Britten ter bevordering van de relaties tussen de Britten en de honderdduizenden Amerikanen die in het Verenigd Koninkrijk gestationeerd waren.

Ruth Benedict, een oud-docent en geliefde van Mead, verrichtte voor het Office of War Information onderzoek naar de mentaliteit van het Nederlandse volk. In een brochure stelde ze scherpzinnig vast dat de Nederlanders als geen ander Europees volk waakten over hun morele gelijk. Ze schreef:

Zelfs wanneer onze troepen de Nederlanders weggebombardeerd, noodlijdend en verhongerd aantreffen, dan nog kan voorspeld worden dat de Nederlanders de juiste antwoorden weten en vraagtekens zullen plaatsen bij de antwoorden die buitenstaanders, dat wil zeggen de officieren van de invasietroepen, hun zullen geven.

Containment

Na de oorlog bleven Amerikaanse antropologen betrokken bij het buitenlandbeleid van hun land. De VS richtte zich tijdens de Koude Oorlog op ‘containment’, oftewel het ervoor zorgen dat het communisme zich niet verder verspreidde. Dit hield in dat Amerikanen poogden de ‘hearts and minds’ te veroveren van de inwoners van andere landen om te voorkomen dat ze verleid werden door het communisme.

Het Marshallplan was hier een onderdeel van, maar er was meer dan geld alleen nodig om robuuste banden te smeden. Het uitwisselen van ideeën en het rekening houden met onderlinge culturele verschillen maakte hier ook onderdeel van uit. Kennis van de gebruiken van lokale gemeenschappen werd daarbij van nut geacht. Ook Nederland had daarbij de aandacht en zo kon het dorp Anderen opeens onderdeel worden van wat Hakkenes “een politiek schaakspel” noemt.

Zonder dat ze het wisten, fungeerde het echtpaar Keur, in de woorden van Hakkenes, als “ogen en oren” van de Amerikaanse geheime dienst. Mead, die Dorothy had aangemoedigd en geholpen bij het opstarten van het onderzoek, stond namelijk in contact met de CIA en hielp de Amerikaanse overheid met het propageren van de American way of life. De financiering kwam van het Fullbright Programma, een Amerikaans uitwisselingsprogramma ter verbetering van interculturele relaties. De Amerikaanse overheid had speciale interesse voor Nederland, omdat de VS had bijgedragen aan de dekolonisatie van Nederlands-Indië en ze wilde weten of dit van invloed was op hoe de Nederlanders dachten over de Amerikanen.

Tweedeling

Als de Nederlanders de Amerikanen kwaadgezind waren, dan merkten Dorothy en John – die zelf van Nederlandse afkomst was – daar niets van. Niet het verlies van de kolonie, maar het verleden van de Duitse bezetting was nog steeds een factor van belang in de samenleving. Er was een tweedeling tussen de dorpelingen die zich hadden aangesloten bij de NSB en degenen die anti-Duits waren geweest. Toen het echtpaar eens een bijeenkomst organiseerde in het lokale café bleven sommigen weg omdat de uitbater een nationaalsocialist was geweest.

Ook zagen de Keurs hoe Nederlandse huisvrouwen technisch achterliepen op hun Amerikaanse evenknieën, die al veel meer technische snufjes tot hun beschikking hadden. Al hun bevindingen verwerkten de twee in het boek The deeply rooted dat in 1966 verscheen. Toen ze later het dorp nog eens bezochten, reageerde een oude boer nuchter op alle aandacht die de Keurs aan zijn woonplaats hadden gegeven. “Och”, zei hij. “Ie wilt toch ok wel es wat lezen over de zeden en gewoonten van de Eskimo’s? Laot dan ok mar weten hoe wij hier leven.”

Antropologie als rode draad

In het pakkend geschreven boek van Emiel Hakkenes fungeert het onderzoek in Anderen van Dorothy en John Keur als kruispunt van allerlei grotere onderwerpen, van de naoorlogse Amerikaanse buitenlandpolitiek tot de dekolonisatie van Nederlands-Indië. Daarnaast passeren ook veel kleine onderwerpen, van de toenmalige verschillen tussen Nederlandse en Amerikaanse huishoudens tot de Nederlandse Sinterklaasviering.

Enerzijds ontstaat hierdoor een afwisselend boek waarin de antropologie als rode draad fungeert, anderzijds betreedt de schrijver zoveel zijpaden en introduceert hij zoveel personen dat de focus vaker niet dan wel op Anderen is gericht. Het dorp bevond zich dan ook in de periferie van de Koude Oorlog en de aandacht van de CIA ervoor wordt op het boekomslag enigszins groter gemaakt dan ze vermoedelijk werkelijk was. De grote NSB-aanhang in het dorp wordt ook niet meer dan oppervlakkig behandeld.

Toch is het fascinerend om te lezen hoe de Amerikanen belangstelling hadden voor het alledaagse leven van de Nederlanders, in een tijd en op een plek waar de consumptiemaatschappij naar Amerikaans voorbeeld nog zijn intrede moest doen. Door de originele, weinig bekende invalshoek is Anderen fijn leesmateriaal voor wie belangstelling heeft voor de geopolitieke geschiedenis van de twintigste eeuw en de rol van antropologen hierin.