Tsar Bomba, de krachtigste kernbom ooit ontploft (1961)

De Sovjet-Unie voerde op 30 oktober 1961 een grote kernproef uit. Boven Nova Zembla werd de zogeheten Tsar Bomba tot ontploffing gebracht. Deze drietraps waterstofbom zou een kracht hebben gehad van ongeveer 50 megaton en daarmee ruim 3500 keer sterker zijn geweest dan de bom die in 1945 door de Amerikanen werd gebruikt bij de aanval op de Japanse stad Hiroshima.

De explosie van de Tsar Bomba is tot nu toe de krachtigste explosie ooit door mensen veroorzaakt. De seismische schokgolf in de atmosfeer ging maar liefst drie keer de aarde rond. De bom werd ontwikkeld door een groep Sovjet-wetenschappers op een moment dat de spanningen in de Koude Oorlog flink waren opgelopen. De bom moest de kracht van de Sovjet-Unie aantonen en had aanvankelijk een capaciteit van 100 megaton. De radioactieve neerslag (fall-out) van deze bom werd echter als te hoog ingeschat voor de testlocatie, waardoor de capaciteit werd teruggebracht tot 50 megaton.

Tsar Bomba heette officieel RDS-220 maar kreeg allerlei bijnamen. Zo noemden de ontwerpers de bom bijvoorbeeld Grote Ivan en in de Sovjet-Unie werd verder onder meer gesproken van Koezma’s moeder, als verwijzing naar Nikita Chroesjtsjov die met de woorden “we zullen Amerika Koezma’s moeder laten zien” eerder had aangegeven de Amerikanen een lesje te willen leren. De test was deels een reactie op een grote Amerikaanse waterstofbomproef bij het Bikini-atol in 1954. In het westen kwam de Sovjet-bom bekend te staan als Tsar Bomba en de CIA duidde hem aan als JOE 111.

Voorafgaand had het westen geprotesteerd tegen de test en op de dag zelf verzochten de Verenigde Naties de Sovjet-Unie nog om het nucleaire testprogramma te staken. Tevergeefs.

Impact

De bom had een lengte van acht en een diameter van twee meter en werd ontworpen door een team onder leiding van natuurkundige Joli Chariton, met medewerking van onder meer Andrej Sacharov, die later bekend werd als mensenrechtenactivist en Nobelprijswinnaar. De destijds grootste bommenwerper van de Sovjets, de Toepolev Tu-95, moest vanwege deze omvang speciaal worden aangepast zodat hij de bom kon transporteren. De bom, die ruim 27 ton woog, was een drietraps waterstofbom. Om de hoeveelheid radioactieve neerslag te beperken werd gebruikgemaakt van een loden omhulsel in plaats van uranium, waardoor bijna alle energie uit kernfusie afkomstig was. Ondanks de enorme kracht zou de zogeheten fall-out daardoor relatief gering blijven.

Geflankeerd door een kleinere bommenwerper, die de explosie op foto en film moest vastleggen, vertrok de Toepolev met de Tsar Bomba aan boord in de ochtend van 30 oktober 1961 van het schiereiland Kola. Enige tijd hierna werd de bom vanaf van een hoogte van 10.500 meter afgeworpen. Om de bemanning van de twee bommenwerpers de tijd te geven zich in veiligheid te brengen, was aan de bom een parachute van 800 kilo zwaar bevestigd.

De waterstofbom explodeerde uiteindelijk om 11:32 Moskouse tijd, op circa 3.000 meter hoogte boven een verlaten eiland bij Nova Zembla. De twee bommenwerpers waren inmiddels op vijfenveertig kilometer afstand. Daarmee waren de bemanningsleden overigens nog niet helemaal veilig. Om schade aan de toestellen door de hitte van de explosie te voorkomen, was daarom voorafgaand aan de operatie beschermende witte verf op de vliegtuigen aangebracht. De bemanningsleden van de twee vliegtuigen overleefden de tocht uiteindelijk. Na terugkeer ontving de piloot van de bommenwerper, Andrey Durnovtsev, de onderscheiding Held van de Sovjet-Unie.

De bom creëerde een paddenstoelwolk van ruim 60 kilometer hoog en de flits van de bom was tot op 1000 kilometer afstand te zien. Alle gebouwen van een verlaten dorpje op het eiland Severny, ongeveer 55 kilometer verderop, werden door de impact van de explosie met de grond gelijk gemaakt. Volgens wetenschappers had de hitte die de bom veroorzaakte tot op 100 kilometer afstand derdegraads brandwonden kunnen veroorzaken. Tot in Noorwegen en Finland sprongen ramen.

Propaganda

Hoewel de test vanuit Sovjet-perspectief, zeker op het gebied van de propaganda, een succes was, was ook duidelijk dat de bom nooit gebruikt zou worden in een echte oorlog. De omvang van de bom was namelijk te groot om hem aan een ballistische raket te bevestigen, waardoor hij alleen met een bommenwerper vervoerd kon worden. Bij een aanval op Europese doelen zou een groot deel van de fall-out bij westenwind bovendien ook de Sovjet-Unie inwaaien.

In 2020 gaf het Russische staatsatoomagentschap Rosatom voor het eerst de originele filmbeelden van de test vrij, die tot dan toe staatsgeheim waren. De beelden werden toen verwerkt in een dertig minuten durende documentaire, uitgebracht ter gelegenheid van de vijfenzeventigste verjaardag van de Russische atoomindustrie.

Bronnen