De Leidse buskruitramp (1807) was de eerste nationale ramp in Nederland, zo viel recent op Historiek te lezen. Niet waar, aldus historica Erica Boersma. Volgens haar waren het beleg en de verwoesting van en de moordpartij in Bergen op Zoom (1747) door Franse troepen de eerste nationale ramp met eveneens nationale hulpverlening.
De ontploffing van een kruitschip in Leiden was in 1807 een ramp van enorme omvang. De materiële schade in de stad was ongekend, het aantal slachtoffers eveneens: 160 doden, ruim tweeduizend gewonden. Koning Lodewijk Napoleon (van de toenmalige Franse vazalstaat Koninkrijk Holland) ging persoonlijk poolshoogte nemen en initieerde een landelijke inzamelingsactie voor de zwaar getroffen stad. Volgens het verhaal op Historiek wordt de Leidse ramp ‘wel aangemerkt als de eerste nationale ramp van ons land’.
Op zichzelf is dat laatste juist. Historici hebben er inderdaad in die zin over geschreven. Maar volgens historica Erica Boersma hadden haar vakgenoten het mis. Ze betoogt dat in haar bijdrage aan het boek Crisis en catastrofe en in haar proefschrift ‘Noodhulp zonder natiestaat’ (zie de bronnen onder deze bijdrage). De eerste Nederlandse nationale ramp was volgens Boersma de catastrofe die Bergen op Zoom trof in 1747 en de landelijk georganiseerde noodhulp die daarop volgde.
Hulp voor Bergen op Zoom
De Republiek was betrokken geraakt bij de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748) en wel aan Oostenrijkse kant. In april 1747 betraden Franse troepen het grondgebied van de Republiek. Om te beginnen werd Staats-Vlaanderen (Zeeuws-Vlaanderen) ingenomen, Daarna trokken de Fransen naar Staats-Brabant, waardoor vooral de belangrijke vestingstad Bergen op Zoom het zeer zwaar te verduren kreeg. Het beleg van de stad duurde van 12 juli tot 16 september 1747. Die belegering had aan beide kanten al veel levens gekost en met de val van de stad op 16 september werd het er bepaald niet beter op. Moordend, plunderend en brandschattend gingen Franse militairen er tekeer. Na ondertekening van de Vrede van Aken (18 oktober 1748) trokken de Franse troepen weg.
In december 1748 besloten de Staten-Generaal dat hulp moest worden gegeven aan het zuiden en vooral aan Bergen op Zoom. Daarop volgde enig getouwtrek tussen de bestuurders van Bergen op Zoom en de landelijke autoriteiten in Den Haag (de Staten-Generaal en ook de Raad van State, die namens de Staten-Generaal de generaliteitslanden, waaronder Staats-Vlaanderen en Staats-Brabant, bestuurde). Het eindresultaat was dat getroffen huiseigenaren in Bergen op Zoom één of meer jaren (afhankelijk van de omvang van hun schade) vrijstelling kregen van verponding (nu zeggen we: onroerendezaakbelasting, ozb), dat de stad een door de landelijke overheid gegarandeerde lening mocht sluiten tegen een rente van (slechts) 3 procent en dat er op 16 juni 1749 in het hele land huis aan huis voor Bergen op Zoom werd gecollecteerd.
Op dat laatste vormde alleen Friesland een uitzondering: daar werd de collecte op zondag 15 juni gehouden in de kerken. De landelijke collecte leverde 306.000 gulden op, waarvan zo’n 217.000 gulden belandde in Bergen op Zoom en directe omgeving, de rest in Zeeland (vooral Staats-Vlaanderen, maar ook een bedrag in Middelburg voor de opvang van wezen uit Bergen op Zoom).
Voor herbouw van de protestantse kerk in Bergen op Zoom werd minder geld beschikbaar gesteld dan ze in de stad hadden gewild. De nieuwe Geertrudiskerk werd daardoor kleiner dan de oude, maar dat kon best, aldus het centrale gezag in Den Haag. De katholieken in Bergen om Zoom (de meerderheid van de bevolking) moesten hun kerk-herbouw maar zelf betalen, stelden de protestantse Haagse autoriteiten. Bij tegemoetkomingen en uitkeringen aan gedupeerde burgers in de stad werd overigens geen onderscheid gemaakt tussen protestanten en katholieken.
Hoog bezoek
Al met al concludeert Erica Boersma dat de nationale collecte voor Leiden in 1807 niet de eerste landelijke hulpactie na grote rampspoed was, maar dat de hulpverlening aan Bergen op Zoom dat was. Ook stelt ze vast dat koning Lodewijk Napoleon in 1807 niet de eerste hoogmogende was die zelf ter plekke de schade ging bekijken en getroffen burgers bezocht, maar dat stadhouder Willem IV hem in 1750 was voorgegaan. Daarbij tekent ze aan dat Lodewijk Napoleon zich wel bemoeide met de hulpverlening, terwijl Willem IV dat niet deed. “Hij (Willem IV, red.) was immers geen staatshoofd maar legerleider en de hulpverlening aan burgers viel niet onder zijn bevoegdheid”, aldus Boersma.
De Sint-Elisabethsvloed van 1421
Het Leidens Ontzet (1574) – Hutspot, haring en wittebrood
Hoe lang duurde de 80-jarige oorlog?– Erica Boersma: Noodhulp zonder natiestaat. Bovenlokaal geefgedrag in de Nederlandse Republiek, 1620 – circa 1800 (Proefschrift, Leiden 2021).
– Jan J.B. Kuipers: De Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748) (Historiek, 4 november 2025).
– Redactie Historiek: De Leidse buskruitramp van 1807: de eerste nationale ramp van Nederland (Historiek, 12 januari 2026).
