De dood in de pot: van giftig eten naar dodelijke saaiheid

Als het ergens oersaai is, zegt men ook dat het er ‘de dood in de pot is’. Deze bekende uitdrukking danken we, zoals wel meer zegswijzen, aan de Bijbel. Oorspronkelijk werd de uitdrukking echter heel letterlijk opgevat…

De frase waaraan we onze uitdrukking ontlenen, is te vinden in 2 Koningen 4. Daar is te lezen hoe de profeet Elisa tijdens een hongersnood in Gilgal zijn knecht opdraagt een kookpot op het vuur te zetten, zodat er een warme maaltijd kan worden bereid. Een van de profeten gaat in de tussentijd naar buiten, in de hoop wat eetbare planten te vinden:

Hij vond een wilde kruipplant, een kolokwint, en plukte daarvan zo veel vruchten als hij in zijn kleed kon meedragen. Toen hij terugkwam sneed hij de vruchten in stukjes en deed ze door het gerecht in de pot; ze wisten namelijk niet wat het was. Het gerecht werd rondgediend, en zodra ze ervan proefden schreeuwden ze uit: ‘Godsman, de dood zit in de pot!’ Ze konden geen hap door hun keel krijgen. Toen zei Elisa: ‘Breng me wat meel.’ Hij strooide wat meel in de pot en zei: ‘Schep iedereen opnieuw op. Nu kunnen ze ervan eten.’ En inderdaad, de bittere smaak was volkomen verdwenen. 2 Koningen 4:39b-41 NBV21

De uitroep had hier dus een letterlijke betekenis: de profeten vreesden dat het eten vergiftigd was en levensgevaarlijk kon zijn. Veel ophef dus en zeker geen saaie bedoening… Toch kreeg de uitdrukking ‘de dood in de pot vinden’ later een figuurlijke betekenis. Tegenwoordig wordt hij vooral gebruikt als verwijzing naar ‘doodse of verstikkende situaties’, waarin alle levendigheid of gezelligheid lijkt te zijn verdwenen, of waarin alles zo strak is geregeld dat initiatief en spontaniteit verloren gaan.

Een bittere plant

Dat de profeten schrokken van de kolokwint is overigens niet zo vreemd. Hoewel deze komkommerachtige woestijnplant inheems is in grote delen van het Middellandse Zeegebied en Azië, kan iemand die er voor het eerst van eet wel even het gezicht vertrekken. De vruchten zijn namelijk tamelijk bitter. Maar je gaat er niet dood aan… De kolokwint staat ook wel bekend als bitterappel of, wat cynischer: de wijnstok van Sodom (een verwijzing naar weer een ander verhaal uit de Bijbel).

Bronnen