“Een vliegtuig in de tuin” – In 1992 stortte een F-16 neer in een woonwijk in Hengelo

Op dinsdag 11 februari 1992 circa 09.30 uur begon eerste-luitenant Tim Saft van de koninklijke luchtmacht met zijn F-16 aan een oefenvlucht vanaf de vliegbasis Twenthe. Het doel was de Amerikaanse luchtmachtbasis Spangdahlem in de Duitse Eifel bij de stad Trier. Kort na de start merkte de vlieger dat er problemen waren met een uitvallende motor.

De piloot slaagde erin de motor toch weer aan de gang te krijgen en besloot uit oogpunt van veiligheid de kortste route terug te nemen en over in plaats van om de stad te vliegen. Boven de stad viel de motor weer uit en raakte het toestel onbestuurbaar. Beneden het wolkendek op zo’n 250 meter hoogte zag Saft de woonwijk Hasseler Es in Hengelo snel naderen. Het bijzondere was dat hij er zelf woonde. De huizen waren niet meer te ontwijken en hij maakte op het allerlaatste moment gebruik van zijn schietstoel om aan een onontkoombare dood te ontkomen.

De neergestorte F-16 scheerde rakelings langs een huizenrij en klapte precies tussen twee huizenrijen tegen de bodem, zo bleek uit de sporen in de woonwijk. Het toestel gleed tijdens het ongeval door de achtertuintjes van de huizen, daarbij schuurtjes, planten en stukken gevel meesleurend.

De F-16 boorde zich op iets meer dan drie en een halve meter afstand tussen de huizen door in een plantsoentje dat door kinderen als speelplaats werd gebruikt. Alleen op dat moment niet. Van de speelplaats bleef niet veel meer over, het werd een krater. De klautermuur, de wip en een houten hutje waren er niet meer. De ravage was groot. Brokstukken waren tot ver in de omtrek te vinden. In een van de keukens lag een stuk vleugel. Zeker vijf huizen werden door rondvliegend metaal en vuur zwaar beschadigd. Schuurtjes werden door het vuur verslonden. De bewoners waren niet thuis of brachten zichzelf in veiligheid. Miraculeus genoeg liep niemand verwondingen op. Burgemeester Lemstra van Hengelo noemde het een groot wonder dat er geen doden waren gevallen.

In shock

Hangend aan zijn parachute zag Saft zijn eigen kinderrijke woonwijk en kwam op het dak van een flatgebouw op ongeveer 200 meter van de plaats van de crash neer. Direct na het ongeluk had Saft nog geen weet van de afloop. Hij dacht dat het onvermijdelijk was dat er doden en gewonden waren gevallen. Nadat hij was neergekomen stelde hij zijn commandant telefonisch van het ongeval in kennis. Daarna belde hij zijn echtgenote dat hem niets was overkomen. Defensie maakte later bekend dat de vlieger fysiek niets mankeerde, maar dat hij in shock verkeerde.

Relus ter Beek, de minister van Defensie, bezocht later op de dag het getroffen gebied en praatte met getroffen bewoners en omwonenden, waarvan er een aantal woedend was. Velen vonden dat het maar eens afgelopen moest zijn met die vele oefenvluchten over de woonwijk. “Een keer komt er een ongeluk van”, hoorde de minister. Voor de crash waren er ook al protesten geweest. Er werd gedreigd met actie.

Verslaggever Jan Colijn van RTV Oost tekende dertig jaar later uit de mond van een wijkbewoner op dat hij er dertig jaar na dato nog om kan lachen dat zijn konijn de vuurzee overleefde.

Hij zat in een hok met tralies ervoor. Er was allemaal rotzooi voor die tralies beland en het konijn was er dus nog. Maar ik had vijf kippen in een ren en die waren foetsie. In rook opgegaan. […] En mijn auto, een rode Volkswagen Golf diesel, was gewoon opgetild en stond een stukje verderop. Keurig op vier wielen. Maar het hele dak was compleet opengeritst, zoals je ook bij een sardientjesblikje het deksel openritst. Achterin had ik een kratje bier staan. Dat was helemaal gesmolten.

Een inwoonster: “Als je niet in God geloofde, doe je het nu wel”.

Uit onderzoek naar de oorzaak van de crash bleek dat er door een ontwerpfout een pinnetje van enkele centimeters in de motor was afgebroken. De motor functioneerde daarop niet meer. Het ontwerp werd snel aangepast.

Hydrazine

Reddingsdiensten waren snel ter plekke. De plek van het ongeval werd afgesloten en in allerijl werd een crisiscentrum ingericht. Dat moest ook wel, want er was gevaar voor ontploffende munitie. Defensie verklaarde dat het om oefenmunitie ging. Deze mededeling werd door bewoners met argwaan ontvangen. Na de ramp waarschuwde Defensie voor zo’n tientallen stuks verdwenen munitie en deed de oproep deze in te leveren. Maar er was nog meer.

Wat de crash extra precair maakte, was dat de F-16 hydrazine aan boord had. Dit is een explosief chemisch mengsel dat voor mens en dier zeer schadelijk is. Het veroorzaakt brandwonden als het in contact komt met de lucht. Hydrazine wordt toegepast als raketbrandstof, in het bijzonder voor hulpraketten en stuurraketten. Bij (jacht)vliegtuigen wordt hydrazine gebruikt als nood-energiebron, niet zozeer voor de voortstuwing, maar om de motor te laten draaien. Deze nood-energiebron wekt elektriciteit op bij het uitvallen van de motor. Een voorbeeld is de F-16. De besturing van de F-16 houdt er mee op als de straalmotor uitvalt. Elektrische controlesystemen en de hydraulische druk werken dan niet meer. Daarom wordt bij uitval van de motor van een F-16 het hydrazinesysteem (Emergency Power Unit – EPU) gebruikt om de benodigde energie te leveren. Dit gebeurt door vloeibare hydrazine over een katalysator te leiden, waardoor het onmiddellijk in gas verandert en daardoor een hoge druk levert voor de aandrijving van de motor. Het vliegtuig blijft zo nog ongeveer negen minuten bestuurbaar.

Een woordvoerder van de vliegbasis Twenthe meldde dat een deel van de hydrazine was gebruikt en een deel is later in de onbeschadigde hydrazinetank is teruggevonden en afgevoerd naar de vliegbasis. Uit voorzorg werd een stuk grond afgegraven.

Uitfaseren F-16

Bij het ongeval in Hengelo verloor de Koninklijke luchtmacht haar vijfentwintigste toestel, het tweede van dat jaar. De eerste van de 213 F-16’s die Nederland kocht, arriveerde 6 juni 1979 op Vliegbasis Leeuwarden. Meer dan vijfenveertig jaar bewees de F-16 zijn meerwaarde in binnen- en buitenland. Overigens ging het niet altijd goed. Op 10 maart 1980 verongelukte de eerste F-16. Vierenveertig ongelukken met dit type jachtvliegtuig volgden nog. Sommige F-16’s waren nog te repareren, maar zesendertig gingen er verloren. In totaal verloor de luchtmacht bij de vijfenveertig ongelukken en crashes vijftien F-16-vliegers.

Voor de koninklijke luchtmacht is het F-16-tijdperk inmiddels ten einde. De F-16 vliegt echter nog wel even door. Van de toestellen die in de afgelopen jaren niet zijn verkocht of afgeschreven is er een aantal in Roemenië ten behoeve van opleidingen in gebruik. De laatste F-16’s schonk Nederland aan Oekraïne.

Tim Saft maakte een jaar na de crash de overstap naar de burgerluchtvaart. Na een reorganisatie vertrok hij vroegtijdig met pensioen. Volgens verslaggever Jan Colijn heeft Saft er altijd het zwijgen toe gedaan en liet weten “geen prijs te stellen op aandacht en contact”.

Het probleem van het laagvliegen over de woonwijk Hasseler Es in Hengelo loste zich op 1 januari 2008 op. Vanwege een forse bezuiniging en een daarmee gepaard gaande reorganisatie bij de koninklijke luchtmacht, werd vliegbasis Twenthe voor de reguliere burger- en militaire luchtvaart gesloten.

Bronnen