Hendrick Avercamp en zijn oer-Nederlandse winterlandschappen

Bij het zien van besneeuwde akkers, daken en straten spreken we al snel van een typisch oud-Nederlands sfeertje. Een sfeer die we onder meer kennen van oude schilderijen. Hendrick Avercamp (1585-1634) specialiseerde zich in het maken van winterlandschappen.

Hendrick Avercamp werd in de winter van 1585 in Amsterdam geboren. Al op jonge leeftijd verhuisde hij met zijn ouders naar Kampen, waar zijn vader Berent werd aangesteld als stadsapotheker en later ook als stadsarts werkte. Omdat Avercamp doof was en niet kon spreken, werd hij in zijn tijd ook wel aangeduid als de Stomme van Kampen, een benaming die toen gangbaar was. Al jong bekwaamde de kunstenaar zich in de tekenkunst. Vermoed wordt dat hij later veel van zijn winterschilderijen maakte op basis van schetsen die hij in de winter had gemaakt.

Waarschijnlijk volgde Avercamp zijn opleiding in Amsterdam, waar hij mogelijk enkele jaren in de leer was bij de historieschilder Pieter Isaacsz. In zijn vroege werk zijn ook invloeden te zien van Vlaamse landschapschilders, waaronder Gillis van Coninxloo, Hans Bol en David Vinckboons. Zijn wintertaferelen sluiten bovendien aan bij de verhalende wintergezichten van Pieter Bruegel de Oude, die enkele decennia eerder werden gemaakt en via prenten breed circuleerden.

Waarschijnlijk leidde Avercamp slechts één leerling op: zijn neef Barend Avercamp (1612-1679), die zich eveneens toelegde op wintergezichten.

Kleine IJstijd

Avercamp was de eerste Nederlandse kunstenaar die zich specialiseerde in het vastleggen van winterlandschappen en ijspret. De winterse werken van de schilder zijn tegenwoordig beroemd in zowel binnen- als buitenland. In onze tijd leveren winters lang niet altijd ijspret op. Avercamp kon in zijn tijd wat dat betreft wel zijn lol op. Hij leefde namelijk in de zogeheten Kleine IJstijd (ca. 1550-1850), waardoor kanalen, meren en rivieren geregeld bedekt waren met een stevige ijslaag.

In de winter van 1607-1608 was Avercamp bovendien getuige van een uitzonderlijk strenge vorst. Waterwegen vroren langdurig dicht en ook delen van de Waddenzee waren met ijs bedekt. Die winter, een van de koudste in decennia, vormde volgens kunstkenners waarschijnlijk een belangrijke inspiratiebron voor zijn vroege winterlandschappen.

Avercamp geeft met zijn werken niet alleen een beeld van de ijspret, maar ook van het alledaagse leven tijdens de lange, koude winters. Zo schilderde hij bijvoorbeeld een houthakker die zijn huis moet verwarmen en een vrouw die de was doet in ijskoud water. Opvallend is overigens dat het op Avercamps wintergezichten eigenlijk nooit sneeuwt. In tegenstelling tot sommige tijdgenoten legde de kunstenaar in zijn werken niet zozeer de nadruk op de ontberingen van de winter, maar veel meer op het leven en vermaak op het ijs.

Een selectie van zijn werken:

En tot slot een wintertafereel van neef Barend Avercamp:

Bronnen