De voornaam Vanessa – Een vondst van de Ierse schrijver Jonathan Swift

In de kathedraal van Dublin werden door de eeuwen heen talloze kinderen gedoopt. Hoewel de meeste doopnamen hun oorsprong vonden in de bijbel, is er één die pas veel later bedacht is en uitgroeide tot één van de meest geliefde voornamen in de westerse wereld. Het was een vondst van de bekende schrijver Jonathan Swift (1667-1745).

Aan het begin van de achttiende eeuw was de latere bedenker van Gulliver’s Travels (1726) deken van de kathedraal van Dublin. Binnen de Ierse Staatskerk waren gehuwde geestelijken volstrekt normaal. Sterker, het was ongewoon om er ongehuwde geestelijken aan te treffen. Nog voordat Swift zijn ambt binnen de kathedraal van St. Patrick ging bekleden, was hij in 1707 vaak op bezoek bij de familie Vanhomrigh, een koopmansfamilie uit Holland.

Vader Bartholomeus (1665-1703) was rond 1680 uit Amsterdam naar Dublin gekomen en zorgde in 1690 voor de bevoorrading van de Ierse veldtocht van koning-stadhouder Willem III, die werd afgesloten met een overwinning in de slag aan de Boyne. Deze steun voor het nieuwe bewind leverde hem in 1697 de positie van burgemeester van Dublin op, waarvoor Willem III hem een ambtsketting schonk.

De ‘Vans

Swift kwam zo vaak bij de Vanhomrighs over de vloer dat men over hem ging beweren dat hij er een eigen kamer had. Hij was toen nog geen vermogend man en moest daarom zuinig met zijn geld omgaan, hetgeen verklaart waarom hij zoveel tijd doorbracht bij de ‘Vans’ zoals hij ze kortweg in zijn brieven noemde. Hij liep bij hen in en uit, at gezamenlijk met hen aan één tafel en speelde er kaart. Juist aan die kaarttafel wisselde Swift stiekeme blikken uit met de dochter van de Vanhomrighs.

Ze heette Esther (1688-1723) en spoedig ontstond er een intensieve briefwisseling tussen beiden. Ze was tweeëntwintig jaar jonger dan Swift en pas twintig jaar oud toen ze elkaar voor het eerst ontmoetten. Het moet een zeer aantrekkelijk meisje geweest zijn, waar prettige gesprekken mee te voeren waren, wat Jonathan Swift zeer op prijs stelde. Aanvankelijk wilde hij alleen een soort van mentor voor haar zijn, die haar adviseerde over wat ze zou lezen of haar vertelde wat er in de actualiteit speelde. Na verloop van tijd voelden ze zich echter tot elkaar aangetrokken en ging hun relatie verder dan enkel conversatie.

Er ontstond tussen beiden een verhouding als tussen Pygmalion en zijn geliefde beeld Galatea, die uiteraard voor de buitenwereld geheim moest blijven. Daarom ondertekende Swift zijn brieven met een pseudoniem en bedacht hij er ook één voor zijn jonge geliefde. Binnen de familie stond ze bekend als ‘Miss Hessy’, een destijds gebruikelijke roepnaam voor Esther.

Swift verhaspelde ‘Hessy Vanhomrigh’ via ‘Van Hessy’ tot ‘Vanessa’. Deze voornaam verwerkte hij in 1713 in één van zijn bekendste gedichten: Cadenus and Vanessa. Uiteraard bedoelde hij met Vanessa Esther Vanhomrigh en ‘Cadenus’ was een anagram van ‘Decanus’, het Latijnse woord voor decaan/deken. En die deken was vanzelfsprekend Jonathan Swift van de St. Patrick’s Cathedral te Dublin. Dankzij dichtregels als:

Each girl, when pleased with what is taught
Will have the teacher in her thought

…werd Esther Vanhomrigh vereeuwigd tot Vanessa.

Driehoeksverhouding

Bovendien hanteerde Swift het pseudoniem ook uit praktisch oogpunt, want er was nog een andere Esther waarmee hij een relatie onderhield, namelijk Esther Johnson (1681-1728) ofwel ‘Stella’. Hij had haar al op achtjarige leeftijd leren kennen toen ze bij Sir William Temple (1628-1699) verbleef en hij verantwoordelijk was voor haar opleiding. Ze verloren elkaar daarna uit het oog, maar toen ze in 1702 weer naar Ierland kwam als een beeldschone jongedame, raakte Swift van haar in vuur en vlam zoals ook in dit geval blijkt uit bewaard gebleven brieven. Daarin liet Stella zich helemaal gaan, maar moest hij zich enigszins inhouden om zijn reputatie binnen de kerk niet in gevaar te brengen.

Hun vriendschap kwam onder spanning toen Swift een relatie kreeg met ‘Vanessa’, maar bleef desalniettemin in stand, zodat er jarenlang sprake was van een geheime driehoeksverhouding. Kort voor haar dood in 1723 vroeg Vanessa aan Swift om te breken met Stella, wat hij echter weigerde. Dit had zwaarwegende consequenties voor hem, aangezien ze haar testament, waarin zij al haar bezittingen aan hem zou hebben nagelaten, op het laatste moment nog herriep ten gunste van twee erfgenamen die in feite ver van haar af stonden.

Het gerucht dat Swift en Stella in het geheim met elkaar getrouwd waren kon nooit worden bewezen. Na haar dood was hij echter ontroostbaar en werd op zijn uitdrukkelijke verzoek later naast haar begraven in de kathedraal van St. Patrick.

Nabokov en Connie Breukhoven

De naam Vanessa had daarna in de vergetelheid kunnen raken als niet een Deen met een passie voor vlinders er op teruggegrepen had toen hij in 1807 een naam zocht voor een nieuw exemplaar. Johann Christian Fabricius (1745-1808) hield van Swifts gedichten en als eerbetoon noemde hij het nieuwe vlindergeslacht Vanessa Fabricius.

In de vorige eeuw liet een andere vlinderliefhebber en schrijver zich inspireren door deze naam: Vladimir Nabokov (1899-1977). In zijn roman Lolita uit 1955 is één van de hoofdpersonages vernoemd naar deze vlinder. Het succes van dit boek maakte van Vanessa een naam die over de hele wereld geliefd werd en in Nederland doorbrak dankzij Connie Breukhoven die onder deze artiestennaam bekend werd. Het blijft echter de vraag hoeveel Vanessa’s werkelijk weten wat de herkomst van hun naam is.

Bronnen