Amsterdam bestaat 750 jaar, maar zo oud is dat niet

Het kan vrijwel niemand zijn ontgaan dat Amsterdam 750 jaar bestaat. Of eigenlijk: dat de oudste schriftelijke vermelding van de plaats dateert uit het jaar 1275. Een stad was Amsterdam toen overigens nog niet, het ging om niet meer dan een kleine nederzetting. Op het lijstje oudste steden van Nederland scoort onze hoofdstad sowieso niet bijzonder hoog.

Trots vermeldt een inwoner van het Zuid-Hollandse stadje Geervliet, tegenwoordig onderdeel van de gemeente Nissewaard, dat het tachtig jaar ouder is dan het grote Amsterdam. Geervliet grijpt daarbij terug op een oorkonde uit 1195. In dat jaar bevestigde keizer Hendrik VI het bestaande tolrecht bij Geervliet voor graaf Dirk VII, de zoon en opvolger van graaf Floris III van Holland.

De oorkonde waarin de plaats wordt genoemd, geldt als een bijzonder stuk: het is de oudste bewaard gebleven originele oorkonde in het hoofdarchief van de graven van Holland en de enige originele oorkonde uit de twaalfde eeuw in deze collectie. Volgens trotse inwoner Adriaan Herweijer van Rodenburg, die het historische feit onder de aandacht bracht, verdient zijn woonplaats meer bekendheid: “Terwijl Amsterdam zijn 750ste viert, zeggen wij in Geervliet trots: wij zijn 830!”

De oudste vermelding van Geervliet dateert overigens uit 1179, toen keizer Frederik Barbarossa graaf Floris III van Holland voor het eerst het recht verleende tol te heffen bij Geervliet. Daarmee groeide het stadje uit tot een belangrijk punt in het netwerk van waterwegen in het graafschap.

De oudste stad

Over de vraag wie zich de oudste stad van Nederland mag noemen, is in de loop der tijd veel gediscussieerd. Veel hangt ten eerste af van de vraag hoe het begrip precies moet worden gedefinieerd. Gaat het bijvoorbeeld om ononderbroken bewoning, of om het moment waarop formele stadsrechten werden verleend? In het laatste geval komen alleen middeleeuwse plaatsen in aanmerking, aangezien stadsrechten pas vanaf de elfde eeuw werden verleend.

Nijmegen wordt op grond van de eerste betekenis vaak aangeduid als de oudste stad van ons land, dat toen als zodanig natuurlijk nog helemaal niet bestond. Rond het begin van onze jaartelling ontstond op het grondgebied van het huidige Nijmegen een Romeinse legerplaats onder de naam Ulpia Noviomagus Batavorum. In 1980 werd in de stad een aan keizer Tiberius gewijde zuil gevonden – de zogenoemde Godenpijler – waarvan de restanten tegenwoordig te zien zijn in Museum Het Valkhof. De vondst is in het verleden geregeld aangehaald ter onderbouwing van de stelling dat een voorloper van het huidige Nijmegen toen al bestond en de Gelderse stad aangemerkt moet worden als de oudste stad van ons land. De vraag blijft echter in hoeverre de stedelijke bewoning in de eerste decennia van de eerste eeuw daadwerkelijk ononderbroken was.

Ook Maastricht dingt mee naar de titel ‘oudste stad’. De geschiedenis van de Limburgse stad gaat eveneens terug naar het begin van onze jaartelling, toen zich bij een doorwaadbare plaats in de Maas een Romeinse nederzetting ontwikkelde. Maastricht groeide in de eeuwen daarna uit tot een belangrijk religieus en bestuurlijk centrum en stond vanaf de Middeleeuwen bekend als Mosae Trajectum, ofwel Maas-oversteek.

Ook de steden Heerlen en Voorburg mengen zich soms in de discussie over welke plaats zich de oudste stad van Nederland mag noemen. Beide hebben wortels in de Romeinse tijd, met respectievelijk de nederzetting Coriovallum en Forum Hadriani. Heerlen beroept zich daarbij op de resten van een Romeins badhuis, dat rond 63 na Christus werd gebouwd en ruim vier eeuwen in gebruik zou zijn geweest.

De Romeinse nederzetting Forum Hadriani op de plek van het huidige Voorburg dankt zijn naam aan de keizer die haar in het jaar 122 marktrechten verleende: Hadrianus. Voor die tijd bevond zich op deze locatie bovendien al een nederzetting van de Cananefaten, een Germaanse stam. De bewoningsgeschiedenis van Voorburg gaat daarmee dus nog verder terug dan de Romeinse tijd. Na het vertrek van de Romeinen speelde het gebied echter langere tijd geen rol van betekenis.

Stadsrechten

Wanneer gekeken wordt naar de verlening van de middeleeuwse stadsrechten, had het Friese Stavoren de primeur. De kleine stad aan het IJsselmeer (toen nog Aelmere, later Zuiderzee) zou rond het jaar 1060 stadsrechten hebben gekregen, gevolgd door steden als Utrecht (1122), Den Bosch (ca. 1185) en Zutphen (1190). Veel eerder allemaal dus dan Amsterdam, dat pas in 1275 voor het eerst in een oorkonde wordt genoemd en in 1306 stadsrechten kreeg.

Bronnen