Stadsrechten – Betekenis en geschiedenis

Vanaf de Middeleeuwen kregen verschillende plaatsen in het huidige Nederland stadsrechten. Deze werden verleend door de landsheren. Dat kon bijvoorbeeld gaan om graven, hertogen en bisschoppen. De nieuwe steden kregen, in ruil voor trouw aan de landsheer, bijzondere rechten en privileges. Het kon bijvoorbeeld gaan om het recht op zelfbestuur of eigen rechtspraak, maar ook bijvoorbeeld om het recht om een stadsmuur te bouwen of om week- of jaarmarkten te organiseren. Ook kregen veel steden het recht op het slaan van een eigen munt of het heffen van tol.

Oorkonde met de "stadsrechten" van Utrecht uit 1122 (Publiek Domein - Utrechts Archief)
Oorkonde met de “stadsrechten” van Utrecht uit 1122 (Publiek Domein – Utrechts Archief)
Dit was allemaal niet ‘gratis’. In ruil voor de verleende rechten moesten kooplieden bijvoorbeeld belasting betalen aan de landsheer. Verleende stadsrechten werden vastgelegd in een document. De eerste Nederlandse stad die stadsrechten kreeg was in 1068 Stavoren. En de laatste keer dat er stadsrechten werden verleend was in 1586 aan Willemstad in Noord-Brabant. Voor steden waren de rechten belangrijk. Deze stelden hen mede in staat om bijvoorbeeld uit te groeien tot handelscentra of militaire voorposten. Stadspoorten waren vaak hét symbool van de nieuwe steden, daarnaast werd op verschillende plekken in de stad en bijvoorbeeld op documenten en vlaggen trots de nieuwe stadswapens afgebeeld.

Politiek

Voor landsheren kon het politiek gezien interessant zijn om bepaalde plaatsen stadsrechten te verlenen. Deze steden voelden zich dan meer gebonden aan de landsheer en lieten zich minder snel in met concurrerende heersers. Utrechtse bisschoppen gaven bijvoorbeeld plaatsen als Amersfoort (1259), Bunschoten (1355) en Eembrugge (1336) stadsrechten om te voorkomen dat ze in zee gingen met Holland.

In 1795 werd het stadsrecht tijdens de Bataafse Republiek helemaal afgeschaft. Het begrip stad bleef wel gewoon gehandhaafd maar veel van de oude privileges verdwenen. Zo werden rechtspraak en wetgeving steeds meer een zaak van het centrale gezag.

- advertentie -
Gezicht op Den Haag vanuit het zuidoosten - Jan van Goyen
Gezicht op Den Haag vanuit het zuidoosten – Jan van Goyen

Geen stadsrechten, wel een stad

Aangezien het verlenen van stadsrechten een middeleeuws fenomeen is, zijn er ook Nederlandse steden die nooit stadsrechten kregen. In de jonge provincie Flevoland is dat bijvoorbeeld het geval met Almere en Lelystad. Deze plaatsen noemen zich echter wel stad. Er zijn ook prominente oude plaatsen die nooit stadsrechten kregen. Het bekendste voorbeeld daarvan is Den Haag, dat al wel vanaf de Middeleeuwen bestuurlijke instellingen huisvestte. In 1806 verleende koning Lodewijk Napoleon Den Haag de eretitel stad, maar stadsrechten als fenomeen waren toen dus al niet meer in gebruik. Volgens sommigen is Den Haag daarom een dorp en geen stad.

Sinds de invoering van de Gemeentewet in 1851 is er geen bestuurlijk onderscheid meer tussen steden en dorpen en kent Nederland alleen nog maar gemeenten.

Lees ook: Privileges (Historisch begrip)
…en: Wat is een Poorter?
Overzicht van Boeken over de Middeleeuwen
Klik hier voor een Lijst van Nederlandse plaatsen met stadsrechten

Stad Provincie Jaar
Aardenburg Zeeland 1127
Abbekerk Noord-Holland 1414
Alkmaar Noord-Holland 1254
Almelo Overijssel 1394
Ameide Zuid-Holland 1277
Amersfoort Utrecht 1259
Ammerstol Zuid-Holland 1322
Amsterdam Noord-Holland 1306
Appingedam Groningen 1327
Arnemuiden Zeeland 1574
Arnhem Gelderland 1233
Asperen Gelderland 1314
Assen Drenthe 1809
Austerlitz Utrecht 1806
Axel Zeeland 1213
Baarn Utrecht omstreeks 1350
Barsingerhorn Noord-Holland 1415
Batenburg Gelderland 1349
Bergen op Zoom Noord-Brabant voor 1212
Beverwijk Noord-Holland 1298
Biervliet Zeeland 1183
Bolsward Friesland 1455
Borculo Gelderland 1375
Breda Noord-Brabant 1198-1212
Bredevoort Gelderland vóór 1388
Brielle Zuid-Holland 1306
Bronkhorst Gelderland 1482
Brouwershaven Zeeland 1403
Bunschoten Utrecht 1383
Buren Gelderland 1395
Coevorden Drenthe 1408
Culemborg Gelderland 1318
Delden Overijssel vóór 1322; opnieuw in 1333
Delft Zuid-Holland 1246
Delfzijl Groningen 1825
Den Haag Zuid-Holland 1806, herbevestigd in 1811
Deventer Overijssel 1123
Doesburg Gelderland 1237
Doetinchem Gelderland 1236
Dokkum Friesland 1298
Domburg Zeeland 1223
Dordrecht Zuid-Holland 1220
Echt Limburg 1343
Edam Noord-Holland 1357
Eembrugge Utrecht 1300
Eemnes-Binnen Utrecht 1439
Eemnes-Buiten Utrecht 1352
Eindhoven Noord-Brabant 1232
Elburg Gelderland 1233
Enkhuizen Noord-Holland 1355
Enschede Overijssel 1325
Franeker Friesland 1374
Geertruidenberg Noord-Brabant 1213
Geervliet Zuid-Holland 1381
Gendt Gelderland 1233
Genemuiden Overijssel 1275
Gennep Limburg vóór 1371
Goedereede Zuid-Holland 1312
Goes Zeeland 1405
Goor Overijssel 1263
Gorinchem Zuid-Holland 1382
Gouda Zuid-Holland 1272
Grafhorst Overijssel 1333
Gramsbergen Overijssel 1442
Grave Noord-Brabant 1233
Groenlo Gelderland 1277
Groningen Groningen 1227
Grootebroek (of Broek) Noord-Holland 1364
Haarlem Noord-Holland 1245
Haastrecht Zuid-Holland 1396
Hardenberg Overijssel 1362
Harderwijk Gelderland 1231
Harlingen Friesland 1234
Hasselt Overijssel 1252
Hattem Gelderland 1299
Heenvliet Zuid-Holland 1469
Helmond Noord-Brabant 1232
Hem Noord-Holland 1414
Heukelum Gelderland 1391
Heusden Noord-Brabant 1318
Hindeloopen Friesland 1225
Hoogwoud Noord-Holland 1414
Hoorn Noord-Holland 1357
Huissen Gelderland 1314
Hulst Zeeland 1180
IJlst Friesland 1268
IJsselstein Utrecht 1363
IJzendijke Zeeland 1303
Kampen Overijssel 1236
Kessel Limburg 1312
Klundert Noord-Brabant 1357
Kortgene Zeeland 1431
Laag-Keppel Gelderland 1404
Langedijk Noord-Holland 1415
Leerdam Zuid-Holland 1407
Leeuwarden Friesland 1285
Leiden Zuid-Holland 1266
Lochem Gelderland 1233
Maasbommel Gelderland 1328
Maassluis Zuid-Holland 1811
Maastricht Limburg vóór 1204
Medemblik Noord-Holland 1289
Megen Noord-Brabant 1357
Meppel Drenthe 1644 / 1809
Middelburg Zeeland 1217
Monnickendam Noord-Holland 1355
Montfoort Utrecht 1329
Montfort Limburg 1294
Muiden Noord-Holland 1296
Naarden Noord-Holland 1255
Stede Niedorp Noord-Holland 1415
Nieuwpoort Zuid-Holland 1283
Nieuwstadt Limburg 1263 of 1271
Nijkerk Gelderland 1413
Nijmegen Gelderland 1230 (vrijstad)
Oisterwijk Noord-Brabant 1230
Oldenzaal Overijssel tussen 1233 en 1249
Ommen Overijssel 1248
Oostburg Zeeland 1237
Oosterhout Noord-Brabant 1809
Ootmarsum Overijssel 1325
Oss Noord-Brabant 1399
Oudewater Utrecht 1265
Philippine Zeeland 1506
Purmerend Noord-Holland 1410
Ravenstein Noord-Brabant 1380
Reimerswaal Zeeland 1374
Rhenen Utrecht 1250-1258
Rijssen Overijssel 1243
Roermond Limburg 1231
Rotterdam Zuid-Holland 1340
Schagen Noord-Holland 1415
Schellinkhout Noord-Holland 1402
Schiedam Zuid-Holland 1275
Schoonhoven Zuid-Holland 1280
‘s-Gravenzande Zuid-Holland 1246
‘s-Heerenberg Gelderland 1379
‘s-Hertogenbosch Noord-Brabant 1184
Sint Anna ter Muiden Zeeland 1242
Sint-Maartensdijk Zeeland 1491
Sint-Oedenrode Noord-Brabant 1232
Sittard Limburg 1243
Sloten Friesland 1426
Sluis Zeeland 1290
Sneek Friesland 1456
Spanbroek Noord-Holland 1414
Staverden Gelderland 1298
Stavoren Friesland 1058-1068
Steenbergen Noord-Brabant 1272
Steenwijk Overijssel 1327
Susteren Limburg 1276
Terborg Gelderland 1419
Terneuzen Zeeland 1584
Texel Noord-Holland 1415
Tholen Zeeland 1366
Thorn Limburg dertiende eeuw
Tiel Gelderland dertiende eeuw
Tilburg Noord-Brabant 1809
Utrecht Utrecht 1122
Valkenburg Limburg 1452
Veere Zeeland 1355
Venlo Limburg 1343
Vianen Utrecht 1336
Vlaardingen Zuid-Holland 1273
Vlissingen Zeeland 1315
Vollenhove Overijssel 1354
Waalwijk Noord-Brabant 1303
Wageningen Gelderland 1263
Weert Limburg 1414
Weesp Noord-Holland 1355
Wessem Limburg tussen 1150 en 1329
Westkapelle Zeeland 1223
Westwoud Noord-Holland 1414
Wieringen Noord-Holland 1432
Wijk bij Duurstede Utrecht 1300
Willemstad Noord-Brabant 1585
Wilsum Overijssel 1331
Winkel Noord-Holland 1415
Winschoten Groningen 1825
Woerden Utrecht 1372
Workum Friesland 1399
Woudrichem Noord-Brabant 1284
Zaandam Noord-Holland 1812
Zaltbommel Gelderland 1231
Zevenaar Gelderland 1487
Zevenbergen Noord-Brabant 1427
Zierikzee Zeeland 1248
Zutphen Gelderland 1190
Zwolle Overijssel 1230

Bron: Wiki (8/2018)

Bronnen

-https://www.nrc.nl/nieuws/2010/09/15/wanneer-heeft-een-stad-eigenlijk-stadsrechten-11943204-a439614
-https://schooltv.nl/video/stadsrechten-regels-en-wetten-van-een-stad/
-https://www.entoen.nu/nl/utrecht/eemland/stadsrechten
-https://nl.wikipedia.org/wiki/Stadsrechten

Bekijk ook onze uitgebreide onderwerpenlijst of het personenregister

Helden - Stephen Fry De jodenvervolging in foto's De Bourgondiërs - Bart Van Loo Wij zijn de Bickers - Simone van der Vlugt t Hooge Nest - Roxane van Iperen Vietnam - Max Hastings Boerhaave botanicus - Margreet Wesseling Het gedroomde Noorden - Adwin de Kluyver Vet oud - Gouden Eeuw De zaak Oldenbarnevelt
Gelijk naar geschiedenisboeken over: