Detail van de hond, Adriaen Pietersz van de Venne, Ontwerp voor het frontispice van Jacob Cats, Self-Strijt, 1619
Rembrandt liet zich voor de blaffende hond op zijn meesterwerk De Nachtwacht volgens onderzoekers van het Rijksmuseum inspireren door een tekening van Adriaen van de Venne uit 1619. Deze conclusie is getrokken tijdens kunsthistorisch onderzoek dat plaatsvindt tijdens de langlopende restauratie van het beroemde schilderij.
Bekend is dat Rembrandt vaker bestaande prenten en tekeningen als inspiratiebron gebruikte. De gelijkenis tussen de hond op De Nachtwacht en het dier op Van de Venne’s tekening is volgens het Rijksmuseum opvallend. Beide honden kijken in dezelfde richting omhoog met een iets geopende bek, dragen een soortgelijke halsband en hebben een vergelijkbare schedelstructuur. Ook de houding van de dieren vertoont overeenkomsten, al ligt de hond op de tekening, terwijl het dier op Rembrandts schilderij op vier poten staat.
Van de Venne maakte de tekening als ontwerp voor een titelpagina van het boek Self-stryt, een populair religieus werk van Jacob Cats. Het toont de Bijbelse scène waarin Jozef wordt verleid door de vrouw van Potifar. Rembrandt kende dit onderwerp: hij maakte zelf ook een ets en een schilderij over hetzelfde thema. Mogelijk had hij de tekening van Van de Venne in zijn uitgebreide prentenverzameling.
Het hondje van Rembrandt van Rijn op de Naachtwacht, 1642
Houding
Conservator Anne Lenders vertelt dat ze direct werd getroffen door de opvallende gelijkenis van de twee hondjes:
Vergelijking van de hond op de Nachtwacht en de tekening van Adriaen van de VenneToen ik de tekening zag moest ik direct aan de hond op De Nachtwacht denken. De kop, de halsband en de houding vertonen zo’n grote gelijkenis dat het niet anders kan dan dat Rembrandt deze tekening heeft gebruikt als inspiratiebron. Het onderzoek dat daarop volgde bevestigt dit.
De beroemde hond op De Nachtwacht is rechtsonder op het schilderij te vinden, half verscholen achter de benen van de schutters. Aan een onderliggende verflaag is te zien dat Rembrandt de houding van de hond aanvankelijk dichter bij de tekening van Van de Venne hield, maar het werk later dus aanpaste.
Schutterscompagnie
De Nachtwacht werd in 1642 voltooid en geldt als een van de bekendste schilderijen uit de Nederlandse kunstgeschiedenis. Het toont een schutterscompagnie onder leiding van kapitein Frans Banninck Cocq. Door de dynamiek en het opvallende gebruik van licht week Rembrandt met dit groepsportret sterk af van de destijds heersende stijl. Sinds 1808 hangt het werk in het Rijksmuseum.
De vondst wordt uitgebreid belicht in een nieuwe YouTube-serie van het museum: The Night Watch: Every Inch a Story (zie hieronder). Daarin delen onderzoekers en restauratoren hun bevindingen over het schilderij en het omvangrijke onderzoek naar het schilderij, dat sinds 2019 loopt.
Adriaen Pietersz van de Venne met linksonder het hondje. Ontwerp voor het frontispice van Jacob Cats, Self-Strijt, 1619
Historiek is een onafhankelijk online geschiedenismagazine voor een breed publiek. We willen geschiedenis en actualiteit met elkaar verbinden en geschiedenisverhalen gratis toegankelijk maken.
De Nachtwacht, een vroeg staaltje ‘virtual reality’
Nachtwacht meerdere keren doelwit vandalisme
Schutterij en schuttersgilde – Gewapende korpsen in de steden