Een fatale luchtballonexpeditie naar de Noordpool

De Zweedse ontdekkingsreiziger Salomon August Andrée probeerde in 1897 met een luchtballon de geografische Noordpool te bereiken. De expeditie eindigde dramatisch.

Salomon August Andrée werd op 18 oktober 1854 geboren in Gränna, een klein dorpje in Midden-Zweden, en studeerde techniek aan het technologisch instituut in Stockholm. In 1876 bezocht hij de Wereldtentoonstelling in Philadelphia. Tijdens deze periode in Amerika maakte hij kennis met de prominente ballonvaarder en luchtvaartpionier John Wise, die maar liefst vierhonderd vluchten maakte en een groot aantal innovaties toepaste op het ontwerp van de ballon.

Andrée interesseerde zich al zeer in de ballonvaart en raakte door Wise extra geïnspireerd. De Zweed bestudeerde de aerodynamica van ballonvluchten en maakte in 1892 zelf zijn eerste vlucht in een heteluchtballon, samen met de Noorse kapitein Francesco Cetti. In de periode hierna maakte hij, met zijn eigen ballon genaamd de Svea, negen vluchten. Andrée stak onder meer de Oostzee over en wist een hoogte van vijf kilometer te bereiken. In 1892 werd hij door de Koninklijke Zweedse Academie voor Wetenschappen bekroond voor zijn onderzoek naar de verbetering van luchtvaarttechnologie.

Noordpool

Nadat Andrée zijn ballon enigszins bestuurbaar had weten te maken, vroeg de Finse geoloog en ontdekkingsreiziger Adolf Erik Nordenskiöld hem op een dag of het mogelijk was om met een luchtballon de Noordpool te bereiken. Dit bracht Andrée op het idee zelf een expeditie op te zetten. Het plan was om vanaf Spitsbergen met een luchtballon op te stijgen en om vervolgens via de Noordpool naar Alaska te vliegen. De Zweed liet door de Fransman Henri Lachambre in Parijs voor de gewaagde expeditie speciaal een nieuwe ballon bouwen, de Örnen (adelaar). Een ballon met een diameter van twintig meter en een volume van bijna vijfduizend kubieke meter, die gevuld zou worden met waterstof.

Andrée slaagde erin steun voor de expeditie te krijgen van belangrijke instanties en personen, zoals de Koninklijke Zweedse Academie voor Wetenschappen, koning Oscar II van Zweden en zakenman en filantroop Alfred Nobel. Maar niet iedereen was positief. Zo waren er sceptici die erop wezen dat het plan wel heel gewaagd was. Wilde Andrée slagen dan had hij constant gunstige wind nodig en daarnaast konden er grote problemen ontstaan door ijsvorming op de ballon. Die zou het gevaarte alsmaar zwaarder maken waardoor het nog moeilijker werd de ballon te besturen.

Andrée geloofde zelf dat hij zijn ballon enigszins kon sturen, onder meer met behulp van sleepkabels. Deze kon hij laten zakken en over het ijs laten slepen waardoor de snelheid enigszins controleerbaar werd. Met behulp van een klein zeil hoopte de ontdekkingsreiziger ook de richting te kunnen beïnvloeden. In de praktijk werkte zijn systeem nauwelijks, maar de Zweed bleef ervan overtuigd dat deze aanpassingen hem in staat zouden stellen koers te houden boven het poolgebied.

Begin van de expeditie

De Zweed was echter vastbesloten en landde in juni 1896 samen met meteoroloog Nils Eckholm en fysicus Nis Strindberg met de Örnen op Spitsbergen. De drie bleven vervolgens echter tot augustus aan de grond, in afwachting van een gunstige wind. Dat zat niet mee. De wind bleef uit het noorden komen en de Zweedse media werden steeds sceptischer over de plannen van de ballonvaarder. Een van de belangrijkste geldschieters van de expeditie, Alfred Nobel, bleef Andrée echter steunen. De ballon werd nog groter gemaakt.

In de tussentijd trok meteoroloog Nils Eckholm zich terug, na een conflict met Andrée over het waterstofverlies van de ballon. De meteoroloog had berekend dat de ballon meer gas verloor dan gedacht en daardoor minder lang in de lucht kon blijven dan berekend. Andrée weigerde de constructie echter aan te laten passen. De plek van Eckholm werd hierna ingenomen door de jonge Zweedse ingenieur Knut Frænkel.

Op 11 juli 1897 ging de expeditie uiteindelijk dan toch van start. Direct na het opstijgen zat het eigenlijk gelijk al tegen. Een van de touwen waarmee de vlieghoogte en richting van de ballon kon worden geregeld, ging verloren en om niet direct in zee te storten moest er ballast overboord worden gegooid. Het bleek een voorbode van veel meer ellende…

Op 16 juli pikte een walvisvaarder nog een postduif op met het bericht dat de expeditie 82°2′ NB had bereikt. Met daarbij het bericht ‘aan boord alles goed’. Daarna bleef het echter angstvallig stil. Jarenlang.

Dagboeken

Ruim dertig jaar later, toen natuurlijk allang duidelijk was dat de mannen de expeditie niet hadden overleefd, kwam er eindelijk duidelijkheid over het lot van Andrée en zijn team. Tijdens een zoekactie bij Kvitøya, ten oosten van Spitsbergen, werd toen een boot gevonden met daarin de stoffelijke overschotten van de drie ontdekkingsreizigers, evenals hun logboeken, dagboeken en foto’s van de tocht. Uit de aantekeningen bleek dat een stormachtige wind de ontdekkingsreizigers niet gunstig gezind was geweest. Deze had de ballon ongewenste richtingen opgestuurd. Uiteindelijk was de luchtballon op 14 juli op 82°56′ NB, 29°52′ OL op het ijs geland, ongeveer 450 kilometer van de Noordpool. De mannen hadden hun doel niet bereikt, maar wel de langste vlucht in luchtballon ooit gemaakt (ruim 65 uur). Aan de hand van de dagboekaantekeningen werd duidelijk hoe het de expeditieleden hierna was vergaan.

Salomon August Andrée, Knut Frænkel en Nis Strindberg hadden een week nodig om een boot te bouwen, in de hoop daarmee Frans Jozefland te kunnen bereiken. Onderwijl werden ze op het ijs geteisterd door sneeuw- en regenbuien. Tijdens de bouw slaagde Andrée er nog in een ijsbeer te schieten, waardoor de mannen enige tijd verzekerd waren van vlees. Op de avond van 22 juli begonnen de poolreizigers vervolgens aan een slopende tocht in zuidoostelijke richting. De mannen trokken over het ijs zware sledes voort met daarop hun bezittingen en de zelfgebouwde boot. Naarmate de moeizame tocht vorderde, waarbij men vaak gevaarlijke ijsgeulen moest passeren, besloten de mannen steeds meer ballast weg te gooien om de sledes wat lichter te maken. Hierdoor konden de sledes door één persoon worden voortgetrokken en hoefden afstanden niet twee keer te worden afgelegd om achtergebleven sledes op te halen.

Westwaartse drift van het ijs maakte het uiteindelijk onmogelijk om Frans Jozefland te bereiken. Oktober 1897 bereikten de mannen uiteindelijk Kvitøya. Daar zouden ze alle drie omkomen. De laatste dagboekaantekening dateert van 17 oktober. De exacte doodsoorzaak van de mannen is niet duidelijk. Volgens sommigen kwam de dood van de expeditieleden door loodvergiftiging, ontstaan door het eten uit metalen blikken. Maar ook andere mogelijkheden zijn genoemd, zoals uitdroging, zelfmoord met behulp van opium, scheurbuik of bijvoorbeeld verstikking veroorzaakt door dampen van een primus in een tent. De volgorde waarin de mannen stierven is ook onduidelijk. Over het algemeen gaat men ervan uit dat Strindbergh als eerst stierf, aangezien hij als enige leek te zijn begraven.

Eerbetoon

De lichamen van de expeditieleden werden na hun vondst overgebracht naar Zweden. Op 5 oktober dat jaar kwamen veel Zweden op de been om hen in Stockholm de laatste eer te bewijzen. Een boot waarmee de resten van de drie mannen werden vervoerd, kreeg een escorte van vijf torpedojagers en vijf vliegtuigen en bij het naderen van de haven van Stockholm voegden ongeveer tweehonderd schepen zich in het kielzog van het schip. Op een pier werden de doodskisten vervolgens voor de voeten van de Zweedse koning Gustav V neergelegd, die zei:

In de naam van de Zweedse natie groet ik hierbij het stof van de poolreizigers die, meer dan drie decennia geleden, hun geboorteland verlieten teneinde een antwoord te vinden op vragen van ongeëvenaarde mogelijkheid.

Na enkele dagen werden de doodskisten tijdens een plechtigheid verbrand. De as van de mannen werd op 9 oktober 1930 begraven in Stockholm.

In Andrée’s geboortedorp Gränna wordt ter ere van de ballonvaarder ieder jaar een ballonnendag gehouden. In een museum in dit dorpje zijn ook veel van de teruggevonden artefacten en foto’s van de expeditie te zien.

De eerste succesvolle passage van de Noordpool

Andrée slaagde er dus niet in de Noordpool te bereiken, maar bijna dertig jaar later lukte dat wél. Op 12 mei 1926 vloog het luchtschip Norge, onder leiding van de beroemde Noor Roald Amundsen, over de geografische Noordpool. Dit geldt als de eerste bewezen passage van de Noordpool ooit. Eerdere claims van ontdekkingsreizigers als Robert Peary en Frederick Cook, die beweerden de Noordpool te hebben bereikt, bleken later niet te verifiëren en worden daarom niet algemeen erkend.

Bronnen