Stockholmsyndroom ‘ontstond’ na beruchte bankoverval in 1973

De naam van de Zweedse crimineel Clark Olofsson is onlosmakelijk verbonden met een beruchte bankoverval en gijzeling in Stockholm in 1973. Een incident dat wereldwijd vooral bekend is vanwege het ontstaan van het stockholmsyndroom, een psychologisch verschijnsel waarbij gijzelaars positieve gevoelens ontwikkelen voor hun ontvoerders.

Op 23 augustus 1973 drong Jan-Erik Olsson gewapend een filiaal van de Kreditbanken in Stockholm binnen. Hij gijzelde drie personeelsleden en eiste drie miljoen Zweedse kronen, twee pistolen, kogelwerende vesten, helmen en een Ford Mustang. Bijzonder was dat de gijzelnemer ook te kennen gaf dat een van zijn kameraden die op dat moment gevangen zat, Clark Olofsson, op vrije voeten moest worden gesteld. De gedetineerde moest hierna naar de bank worden gebracht. De politie voldeed verrassend genoeg aan die eis. Olofsson voegde zich zo bij zijn oude kameraad waardoor er ineens twee gijzelnemers waren.

Kort hierna werd ook ineens duidelijk dat de mannen niet drie maar vier gijzelaars in de kluis vasthielden: een jonge man had zich aanvankelijk verstopt en werd pas later ontdekt.

Dagenlang bevond de zaak zich hierna in een impasse. De gijzelnemers bleken in deze dagen een relatie op te bouwen met de gijzelaars, die ze relatief goed behandelden. Via de media konden de Zweden de zaak op de voet volgen. Zelfs telefoongesprekken tussen de gijzelaars en autoriteiten werden – soms onbedoeld – publiek gemaakt.

Het meest opvallend was een gesprek dat een van de gegijzelde vrouwen, Kristin Enmark, vanuit de bank had met de toenmalige Zweedse premier, Olof Palme. Een fragment uit dat gesprek:

Ook Clark Olofsson belde tijdens de gijzeling met de premier. Tijdens dat gesprek nam hij een van de gijzelaars in een wurggreep en was aan de andere kant van de lijn te horen hoe zij begon te schreeuwen, vlak voor de verbinding werd verbroken.

Tot verbazing van veel gewone Zweden bleken de gegijzelden enige sympathie voor de gijzelnemers te ontwikkelen en in sommige situaties keerden ze zich zelfs tegen de politie. De gegijzelden pleitten er bijvoorbeeld voor om de gijzelnemers met hen mee te laten vluchten, uit angst dat de politie hen anders zou neerschieten.

Na vijf dagen kwam er een einde aan de gijzeling. Vanuit een bovengelegen appartement had de politie gaten in het plafond van de kluis geboord. Olsson reageerde met waarschuwingsschoten en dreigde de gijzelaars iets aan te doen als er gas zou worden ingezet. Desondanks werd op 28 augustus traangas in de ruimte gepompt. Een half uur later gaven de overvallers zich zonder verdere tegenstand over. Niemand raakte gewond.

Na hun bevrijding hielden sommige gijzelaars contact met Olofsson, met wie een van hen zelfs kort een relatie had. Beiden werden veroordeeld tot jarenlange gevangenisstraffen. Olofsson werd in hoger beroep echter vrijgesproken. Olsson moest wel de cel in.

Psychologisch fenomeen

Aan de bijzondere overval dankt de psychologie het fenomeen dat bekendstaat als het Stockholmsyndroom, voor situaties waarbij slachtoffers positieve gevoelens ontwikkelen voor hun daders. Aanvankelijk stond dit fenomeen bekend als het Norrmalmstorgsyndroom, naar het plein waar de bank was gevestigd. De term werd geïntroduceerd door de Zweedse psychiater Nils Bejerot, die tijdens de gijzeling als adviseur van de politie optrad. Kristin Enmark, die het tijdens de gijzeling enigszins opnam voor haar gijzelaars, verklaarde later overigens dat haar gedrag voortkwam uit een instinct tot zelfbehoud, niet uit een ‘syndroom’. 

De aanduiding Stockholmsyndroom wordt tegenwoordig ook buiten de context van de criminaliteit gebruikt, bijvoorbeeld voor situaties waarin langdurige ongezonde afhankelijkheid of machtsongelijkheid een rol kunnen spelen, zoals bij huiselijk geweld, in sektes of tijdens gevangenschap. Het draait dan dus om het psychologische mechanisme waarbij slachtoffers zich aan hun belagers hechten, vaak uit een gevoel van overleving.

Patty Hearst

Hoewel het begrip internationaal bekend werd, is het nooit erkend als officiële psychiatrische diagnose. In de jaren daarna werd het syndroom, zeker in de media, wel geregeld gebruikt in andere zaken. Bijvoorbeeld tijdens gijzelingen en ontvoeringen, met als bekendste voorbeeld de ontvoering van de negentienjarige miljonairsdochter Patty Hearst. Tijdens haar ontvoering in 1974 door een extreemlinkse groepering kreeg ze sympathie voor haar gijzelnemers en pleegde ze uiteindelijk zelfs een bankoverval met hen. Voor dit feit werd ze later ook veroordeeld.

Clark Olofsson leidde na de gijzeling een roerig bestaan vol overvallen, drugshandel en ontsnappingen. Hij woonde enige tijd in België, waar hij trouwde en opnieuw werd gearresteerd. Uiteindelijk keerde hij terug naar Zweden “om van zijn pensioen te genieten”. Hij overleed in de zomer van 2025 op 78-jarige leeftijd, in een ziekenhuis in Arvika.

Bronnen