De Vaandeldrager van Bartholomeus Maton: een zelfbewuste zwarte man in zeventiende-eeuws Leiden

Museum De Lakenhal in Leiden heeft een bijzonder zeventiende-eeuws schilderij aan de collectie toegevoegd. Het gaat om de Vaandeldrager (ca. 1675) van de Leidse fijnschilder Bartholomeus Maton, een leerling van Gerrit Dou. Het kleine paneel toont een zwarte man die vanuit een ovaal venster naar voren lijkt te komen.

De geportretteerde draagt een rode jas, een tulband versierd met parels en edelstenen en houdt een groen vaandel vast. Dat laatste attribuut verwijst naar de functie van vaandeldrager binnen de schutterij. Maton was zelf lid van een Leidse schutterijcompagnie. Mogelijk verklaart dat zijn belangstelling voor de figuur van de vaandeldrager, die binnen de schutterij een belangrijke symbolische functie vervulde. Waarschijnlijk gaat het echter niet om een portret van een specifieke persoon, maar om een zogenoemde tronie: een fantasierijke voorstelling van een model in een bepaalde rol.

Leerling van Gerrit Dou

Bartholomeus Maton werd in Leiden geboren en was een leerling van Gerrit Dou, de belangrijkste leerling van Rembrandt en grondlegger van de Leidse fijnschilders. Deze schilders stonden bekend om hun kleine formaten en verfijnde schildertechniek, waarbij veel aandacht werd besteed aan details, stoffen en lichtwerking. Naast Maton leidde de kunstenaar bijvoorbeeld ook Frans van Mieris en Godfried Schalcken op.

Maton werkte afwisselend in Leiden en Stockholm en was daarnaast actief als wijnhandelaar. Hoewel hij tegenwoordig minder bekend is dan veel van zijn tijdgenoten, geldt de Vaandeldrager volgens het museum als een van de hoogtepunten uit zijn oeuvre. De invloed van Dou is volgens De Lakenhal duidelijk zichtbaar in de zorgvuldige uitvoering en de compositie van het schilderij.

Zwarte modellen in de zeventiende eeuw

Wie de geportretteerde man was en waar hij vandaan kwam, is niet bekend. Wel komt hetzelfde gezicht voor op een ander schilderij van Maton, wat erop kan wijzen dat de kunstenaar de man persoonlijk kende. Daarom is niet uitgesloten dat het werk naast kenmerken van een tronie ook eigenschappen van een portret heeft.

In de Nederlandse kunst van de zeventiende eeuw werden zwarte mannen en vrouwen aanvankelijk soms als zelfstandige individuen afgebeeld, bijvoorbeeld als buren, stadgenoten of bekenden. Rond het midden van de eeuw veranderde dat beeld echter. Zwarte figuren verschenen toen steeds vaker in ondergeschikte of dienende rollen en kregen minder vaak een prominente plaats in de voorstelling.

Opvallend is dat Maton de zwarte man niet als bijfiguur afbeeldde, maar als centrale figuur van de voorstelling. In schuttersstukken uit dezelfde periode kwamen zwarte personen soms voor, maar meestal in een dienende of ondergeschikte rol. De rond 1675 geschilderde Vaandeldrager wijkt daar dus van af. Maton beeldde zijn model af als een zelfbewuste figuur in kostbare kleding, die de beschouwer rechtstreeks aankijkt. Daarmee sluit het werk eerder aan bij de oudere traditie.

Het werk is aangekocht door de Vereniging van Belangstellenden in Museum De Lakenhal (VBL) dankzij een schenking uit de nalatenschap van Carla van Steijn (1925-2018). Hoeveel voor het schilderij is betaald, heeft het museum niet bekendgemaakt. Het werk werd in mei vorig jaar bij veilinghuis Sotheby’s aangeboden met een richtprijs van 400.000 tot 600.000 dollar. Vanaf 23 juni is het schilderij in het museum te zien.

Bronnen