Vermeer schilderde het huis op ‘Het straatje’ eerst met dichte deur

Het wereldberoemde schilderij Het straatje van Johannes Vermeer (ca. 1658-1659) zag er aanvankelijk anders uit: de deur van het huis stond in eerste instantie dicht. Pas later besloot de Delftse schilder de deur te openen en een vrouw in de deuropening te plaatsen.

De ontdekking is een van de uitkomsten van een multidisciplinair onderzoek dat is verricht ter voorbereiding op de grote Vermeer-tentoonstelling die in 2023 in het Rijksmuseum te zien was. De resultaten van dit onderzoek zijn nu gebundeld in het boek Closer to Vermeer: New Research on the Painter and His Art, dat verschijnt ter gelegenheid van het driehonderdvijftigste sterfjaar van de schilder.

Het onderzoek maakte ook duidelijk dat de vrouw die de kunstenaar in tweede instantie in de deuropening plaatste, een gespiegelde versie is van een figuur die Vermeer al eerder in het steegje links van het huis aanbracht.

Toegankelijker

Volgens Pieter Roelofs, hoofd beeldende kunst van het Rijksmuseum, laat Vermeer met de aanpassing van de dichte naar de open deur zien hoe hij de scène letterlijk toegankelijker wilde maken voor de kijker. Het onderzoek toont volgens hem aan hoe Vermeer zijn werk systematisch bijschaafde, op zoek naar de ideale compositie.

Andere ontdekkingen

Het zijn niet de enige ontdekkingen die zijn gedaan. In maar liefst dertig van de zevenendertig schilderijen die aan Vermeer worden toegeschreven, zijn wijzigingen aangetroffen. Die variëren van kleine correcties tot ingrijpende compositiewijzigingen. Zo werd eerder al bekend dat Vermeer op Het melkmeisje een kannenbord en vuurmand overschilderde.

Ook in andere werken kwamen oudere details aan het licht. In Diana en haar nimfen (Mauritshuis) schilderde Vermeer aanvankelijk bijvoorbeeld een pijlkoker bij Diana, die later werd verwijderd. Deze pijlkoker lijkt sterk op die in Brieflezend meisje bij het venster (Dresden). De hoed van de officier in De soldaat en het lachende meisje (Frick Collection) was oorspronkelijk versierd met meerdere gekleurde veren. En het boek in Allegorie van het katholieke geloof (Metropolitan Museum) blijkt een identificeerbare uitgave uit 1640 te zijn.

Naast technische bevindingen leverde archiefonderzoek ook nieuwe inzichten op. Zo zijn documenten gevonden waaruit blijkt dat Vermeer als vertegenwoordiger van zijn schoonfamilie optrad bij het beheer van landerijen in Oud-Beijerland. Ook wijzen nieuwe bronnen erop dat Maria de Knuijt, en niet haar echtgenoot, Vermeers belangrijkste mecenas was.