Maria de Knuijt, de (vrouwelijke) sponsor van Johannes Vermeer

Geschiedenis herschrijft zichzelf voortdurend. Wat valt er nog meer te ontdekken over Johannes Vermeer, de zeventiende-eeuwse wereldberoemde schilder? Amper zevenendertig kunstwerken worden aan hem toegeschreven. Maar nieuw wetenschappelijk onderzoek werpt nieuw licht op het geniale talent. Bijvoorbeeld dat een vrouw dé mecenas van Vermeer was en dat zij – vermoedelijk – meer dan de helft van zijn oeuvre kocht: Maria de Knuijt!

Een kunstenaar kan niet overleven zonder ‘klanten’. Wie waren de kopers van Vermeer? Vaak zijn beschermheren moeilijk te achterhalen. Bronnen ontbreken en er wordt meestal van uitgegaan dat mannen de kunstkopers zijn. Mis Poes! Ongeveer twintig schilderijen van Johannes Vermeer (1632-1675) werden aangekocht door Maria Simonsdr de Knuijt, een ‘buurmeisje’ uit Delft.

Maria werd rond 1613 geboren als dochter van een welgestelde laken(textiel) handelaar. Ze is ongeveer van dezelfde leeftijd als Geertruijt Vermeer, de zus van. Zoals het past, huwt Maria rond haar twintigste binnen haar rijke burgerlijke klasse met Pieter Claesz van Ruijven, zoon van een bierbrouwer. Dochter Magdalena, de enige overlevende van de drie kinderen, wordt twee jaar na het huwelijk geboren. Bij haar overlijden in 1682, een jaar na haar moeder, bevinden zich in haar nalatenschap twintig schilderijen van Johannes Vermeer. Die erfenis kreeg Magdalena van haar ouders want haar echtgenoot was niet van zo’n rijke afkomst.

Bij dat erfgoed behoorden onder meer de nu wereldberoemde schilderijen: Het Melkmeisje, Meisje met de Parel, Zicht op Delft, Vrouw met weegschaal, De gitaarspeelster, Vrouw met parelsnoer, De Kantwerkster, Vrouw aan het virginaal…

Tot voor kort werd aangenomen dat Pieter van Ruijven dé grote verzamelaar van Vermeer was. Het argument was een teruggevonden document waarin van Ruijven in 1657 aan Vermeer een ‘lening’ van tweehonderd gulden toekende. Het was mogelijks een voorschot op een schilderij.

Vrouwen, kunst en cultuur

De rol van vrouwen in de kunstmarkt werd – tot hier toe – veronachtzaamd: de man had het geld. Dus hij kocht. Dacht men. Dat zou in dit geval – en in nog andere families – wel eens anders kunnen zijn.

Maria de Knuijt bezat immers een notaboekje Beschikking over mijn Schilderkonst en andere zaken. Daarin beschreef ze de bestemming van haar schilderijencollectie na haar overlijden. Duidelijk schrijft Maria ‘mijn’ schilderijen, niet onze. Het geschriftje zelf is verloren gegaan. Maar bewaard zijn wel de drie – opeenvolgende – testamenten van Maria uit 1661, 1662, 1664. Testamenten officieel opgesteld bij een notaris.

In die wettelijke bepalingen stipuleert Maria haar wensen. Dat een vrouw zelf kon beschikken over haar eigen centen en bezittingen, is uitzonderlijk in het zeventiende-eeuwse Europa. Maar in de Nederlandse Republiek beschikten gehuwde vrouwen over het wettelijk recht op hun eigen bezittingen.

In haar testament van 9 juni 1664 stipuleert Maria dat ze – benevens een schenking van een schilderij naar keuze aan de advocaat Nicolaes van Assendelft – een schenking van een geldsom van vijfhonderd gulden aan Johannes Vermeer overdraagt bij haar overlijden.

Aen Johannes Vermeer schilder ende bij sijn vooroverlijden niet sijn kinderen noch descendenten eens de somme van vijfhonderd gulden. – Leiden, Erfgoed Leiden en omstreken, Notarieel Archief, notaris Claes Dircksz Verruyt, inventaris 722, akte 64

Die verzuchting hernam ze in een codicil van 19 oktober 1665, die niet uitgevoerd werd want Maria overleed in 1681, zes jaar na Vermeer. Maria’s wens om bij overlijden haar favoriete kunstenaar nog een geldsom toe te stoppen, is vermoedelijk ingegeven door haar bekommernis om Vermeer niet plots ‘werkloos’ en/of in geldnood te verwikkelen bij haar dood.

Vrouwelijke mecenas

Doordat ze niet alleen een grote afnemer van Vermeers productie was, heeft ze hem ook de kans gegeven zich artistiek te ontwikkelen. Als Vermeer niet haastig-haastig om den brode moest werken, maar rustig de tijd kon nemen om een werk nauwgezet en overdacht te schilderen, is dat eveneens dankzij Maria de Knuijt. Het is bekend dat Vermeer soms een paneeltje liet staan en pas lang achteraf – zelf op verf met craquelures – nog retouches of extra verflagen aanbracht.

Aanvankelijk schilderde Vermeer traditionele, religieuze prenten. Maar op zijn vijfentwintigste, rond 1657, begon hij zijn ‘typische’ verstilde vrouwen in burgerlijke kamers te schilderen. Rond die periode startte Maria haar verzameling.

Het project The Female Impact: Women, the Art Market and Household Consumption in the Dutch Republic 1580-1720 (met als belangrijkste onderzoeker dr. Judith Noorman) bevorderde de aandacht voor het aandeel van vrouwen in de kunstmarkt en -geschiedenis.

Vrouwen waren immers verantwoordelijk voor het ‘huis-houden’. Dat omvatte ook de decoratie van de echtelijke woning. In een publicatie De tien delicatessen des huwelijks (1678), een vrije bewerking van een oude vijftiende-eeuwse Franse satirische tekst, beeldt Petrus de Vernoegde twee winkelende dames bij een schilderijen/prentenhandel uit. Prenten verfraaiden immers de leefsfeer én de status van de bewoners. Die ‘consumptiegoederen’ behoorden tot het domein van de vrouw des huizes.

In zijn versie van dezelfde roman (1683) beschrijft Hieronymus Sweerts smalend de decoratieve zoektocht van de kersverse echtgenote:

Meer Vermeer

Internationaal en multidisciplinair wetenschappelijk onderzoek, al dan niet naar aanleiding van een grote overzichtstentoonstelling, brengt vaak nieuwe inzichten. Een lijvig boek met verbazende beelden licht nog een paar tipjes van de sluier: gebruikte Vermeer daadwerkelijk optische instrumenten? Welke pigmenten verkoos hij? Hoe slaagde Vermeer erin om voorwerpen – keukengerei, porselein, glazen, kledij, landkaarten – in zijn interieurs zo’n magische glans te geven? Hoe kwam hij op ideeën en hoe vertaalde hij ze in verfstroken?

In dertig van de zevenendertig schilderijen heeft Vermeer – in de loop van zijn schilderproces – min of meer kleine of grote wijzigingen/overschilderingen aangebracht. Het bewijst hoe ‘begaan’ Vermeer was met het eindbeeld dat hij wou voortbrengen. Blijkt ook dat Johannes Vermeer het huis in zijn beroemde schilderij Het straatje (ca. 1658-1659) – ook in de verzameling van Maria de Knuijt – aanvankelijk met de deur dicht schilderde. Door het ‘openmaken’ van die deur trekt hij – nog altijd – de kijker ‘binnen’ in zijn schilderij.

Al die wetenswaardigheden brengen Vermeer dichter bij ons. Maar het belangrijkste daarbij is dat die wetenschap aan een breed publiek wordt aangeboden.