Ook de Drie Koningen uit de Bijbel kregen in de Middeleeuwen hun eigen wapens

Op 6 januari wordt in de christelijke kerk het feest van de Drie Koningen gevierd. De focus ligt hier niet op de historische werkelijkheid van de Drie Koningen (of Magiërs), maar op de wapens die in de loop der tijden aan hen zijn toegeschreven.

De Drie Koningen spelen een belangrijke rol in het kerstverhaal en ze worden ook gezien als drie belangrijke figuren in het Nieuwe Testament. Uiteraard spelen de verhalen van de Bijbel zich af vele eeuwen voordat de heraldiek opgang vond (rond 1100-1200) en hebben Bijbelse figuren nooit heraldische wapens gevoerd. Desalniettemin zijn er in de Middeleeuwen wapens toegekend aan allerlei historische of mythologische personen, van Sint Maarten en Karel de Grote tot aan Hector van Troje en Alexander de Grote toe.

Zo zijn er ook wapens toegekend aan Bijbelse figuren, maar gezien het enorme aantal Bijbelse figuren eigenlijk slechts aan heel weinig. Koning Salomo(n), David en Noach komen wel voor, maar slechts zelden. De enigen die daarentegen in veel wapenboeken voorkomen, zijn de Drie Koningen. Niet alleen waren de Drie Koningen zeer populair in de Middeleeuwen, binnen het toenmalige gedachtegoed gold het bovendien als vanzelfsprekend dat een koning een wapen voerde.

De Drie Koningen komen voor in vele middeleeuwse geschriften en worden daarin beschreven met hun gewaden en geschenken, maar van een wapen is aanvankelijk geen sprake. Pas in het beroemde laat-veertiende-eeuwse Wapenboek van de heraut Gelre (online in te zien via de KB Brussel) worden zij van wapens voorzien (zie openingsafbeelding).

Keulen

Het wapenboek geeft meestal eerst het grote wapen van de heerser, vergezeld van kleinere wapens van de vazallen. Opvallend is dat hier de wapens van de Drie Koningen staan als de vazallen van de aartsbisschop van Keulen… Op zich is de link met Keulen niet gek, de stad was het centrum van de verering van de Drie Koningen in het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. In het wapen van de stad Keulen staan sinds de vijftiende eeuw ook drie kronen.

Claes Heijnenszoon (de Heraut van de Graaf van Gelre) heeft vele wapens waarschijnlijk overgenomen van inmiddels verloren gegane bronnen. Hij zal dus ook in dit geval de wapens niet hebben verzonnen. Maar door wie en waar ze voor het eerst zijn gebruikt, zal waarschijnlijk wel onduidelijk blijven.

De Drie Koningen, Caspar/Kaspar, Melchior en Bathasar (deze namen komen overigens niet in de Bijbel voor, maar zijn latere gelatiniseerde versies) worden door Gelre met name genoemd. Voor Caspar wordt als wapen een ster en maan gegeven, voor Melchior zes sterren en voor Balthasar een Moor. Als helmtekens zien we een mannenkop, een ster en een morenkop.

De betekenis van de drie wapens is niet bekend, al kunnen de sterren duiden op de Ster van Bethlehem en Balthasar wordt sinds de dertiende eeuw als enige van de drie met een zwarte huidskleur weergegeven. Deze drie wapens blijven min of meer in gebruik gedurende de volgende eeuwen. Ze worden echter niet altijd aan dezelfde Koning gekoppeld.

Andere voorbeelden

In een laat vijftiende-eeuws Duits wapenboek (Figuur 3) zijn de voorstellingen op het schild hetzelfde, maar staan de maan en ster nu voor Balthasar, de sterren voor Caspar en de Moor voor Melchior. Deze laatste houdt nu ook opeens weer een schildje met een ander wapen vast. Helmtekens worden daar niet gegeven.

In twee andere zestiende-eeuwse Duitse wapenboeken (Figuur 4-5) staan de maan en ster nu weer voor Caspar, de Moor voor Melchior en de sterren voor Balthasar. De Moor houdt ook nu weer een effen rood schild in de hand. De voorstellingen lijken hier ook zó op elkaar dat zij waarschijnlijk eenzelfde bron hebben gehad.

Weer een andere toewijzing is te zien in het wapenboek van Jörg Rugen uit 1495 (Figuur 6). De maan en ster (hier overigens omgewend) staan hier voor Melchior, de sterren voor Balthasar en de Moor voor Caspar.

In weer een ander Duits wapenboek van rond 1530 (Figuur 7) is het schild met maan en ster nu rood en aan Caspar toegeschreven; het andere schild telt negen sterren en er worden opnieuw andere helmtekens gebruikt.

Al met al bestond er dus geen eenduidigheid over de toekenning van de wapens. De diverse auteurs bleven het wel meer dan tweehonderd jaar eens over de symboliek, zij het met kleine wijzigingen. Zoals in de afbeeldingen is te zien staan de maan en ster naar links òf naar rechts gericht, varieert het aantal sterren tussen zeven en negen en houdt de Moor wel of geen schild. Ook de helmtekens verschillen.

Wel moet worden opgemerkt dat vrijwel alle wapenboeken waarin de Drie Koningen voorkomen uit het Duitstalige gebied komen. Nu komen daar sowieso de meeste nog bestaande middeleeuwse wapenboeken vandaan, die ook nog eens werden gekopieerd. Samen met de sterke Drie Koningencultus in de Duitstalige gebieden is dat dus niet erg verwonderlijk.

Misschien wordt het eens tijd om een breder overzicht te maken, nu steeds meer wapenboeken digitaal beschikbaar komen…