Aracataca
Alleen al omwille van het woordbeeld wilde ik naar Aracataca. Het ging me om de vijf a’s, het ritme van de lettergrepen, de cadans. Aracataca, de naam, ratelt als een afgeladen bananentrein over het spoor richting de kust. Er school iets dreigends in, alsof rebellen deze buit van Del Monte of Chiquita elk moment vanuit een hinderlaag konden laten ontsporen. In mijn oren klonk Aracataca Colombiaanser dan Macondo.
Maar we waren gewaarschuwd: er zou niets aan zijn. De taxichauffeur die ons in de havenstad Santa Marta naar het busstation bracht, kon Aracataca op de kaart aanwijzen maar wist niet dat Gabo er was geboren. Gruwelijker, hij had nog nooit van Gabriel García Márquez gehoord.
‘Nobelprijs?’ mompelde hij vanonder zijn snor. ‘Een Colombiaan?’
Ik wilde niet weten of de naam Pablo Escobar hem dan misschien wel bekend voorkwam.
Om te bewijzen dat hij niet van de straat was, begon onze chauffeur over Simón Bolívar. Die was op een landgoed schuin tegenover het busstation aan tuberculose gestorven. ‘Wat een geluk moet je dan hebben als eigenaren’, zei hij. ‘Dat je Bolívar ontvangt en dat die dan uitgerekend op jouw grond doodgaat. Dan kun je dus tot in eeuwigheid entree vragen.’
In Aracataca betaal je toegangsgeld voor een bezoek aan de geboortegrond van Gabo. De voorname woning waar hij op 6 maart 1927 ter wereld kwam is tot aan de fundering afgebroken. Maar nadat Honderd jaar eenzaamheid een lezersschare vond in 49 talen, tot in het Swahili en Hindi aan toe, is het huis weer steen voor steen herrezen. De houten schommelstoelen, de eettafel en de grammofoonspeler waar je aan moest draaien als aan een koffiemolen (er kwam ‘musica molida’ uit, ‘gemalen muziek’) – het nieuwe meubilair is op antiekmarkten bij elkaar gekocht. Alles oogt nagemaakt en nep, zielloos.
Op het achtererf staat nog het originele schuurtje waar de stamvader van het geslacht Buendía zijn alchemiekunsten zou hebben beoefend – in een bezeten poging om goud te maken. Feit en fictie vloeien voor je ogen in elkaar over. Het bijgebouwtje van leem en riet staat in de schaduw van de gigantische treurvijg, een oude boom met luchtwortels als draperieën, waar de Latijn-prevelende Buendía op het eind van zijn leven aan wordt vastgebonden.
Ik stuurde foto’s naar mijn vertaalster Spaans, met wie ik in een discussie verwikkeld was over de hertaling van de openingszin van Honderd jaar eenzaamheid. Nadat de Nederlandse vertaling 72 drukken had beleefd, bracht uitgeverij Meulenhoff ter gelegenheid van de vijftigste verjaardag van de roman in 2017 een nieuwe vertaling uit. Jammer genoeg is nieuw niet altijd beter. Er is getornd en gerommeld aan een van de zinnen die ik al tientallen jaren uit mijn hoofd ken:
Vele jaren later, staande voor het vuurpeloton, moest kolonel Aureliano Buendía denken aan die lang vervlogen middag toen zijn vader hem meenam om kennis te maken met het ijs.
Hoe kon haar collega deze zin níet hebben laten eindigen op ‘het ijs’ (el hielo, zoals in het oorspronkelijk), maar op ‘het ijs te leren kennen’?
Gabo’s Caribische gevoel voor ritme is vervangen door een Hollandse stijfheid-in-de-heupen. De binnenkomst in zijn roman voelde nu aan als het betreden van zijn herbouwde geboortehuis in Aracataca, ietwat steriel en leeg.
Gabriel García Márquez – Colombiaanse schrijver
Nobelprijs voor de Literatuur – Alle winnaars
Pablo Escobar en het Medellín-kartel
Rummelplatz: de verboden DDR-roman van Werner Bräunig