Crazy Horse: het ongrijpbare krijgsgenie van de vrije jachtgebieden

Crazy Horse (ca. 1840-1877) is minder bekend dan Geronimo of Sitting Bull. Toch wordt de mysterieuze Sioux-leider steeds vaker gezien als de grootste indiaanse krijgsaanvoerder van de Great Plains. Zijn beroemde strijdkreet Hoka Hey! is het startsein voor grote overwinningen, zoals die bij Little Bighorn. Na zijn tragische dood groeit hij uit tot een iconisch symbool van verzet en behoud van de inheemse cultuur. Sinds 1948 wordt er gewerkt aan een reusachtig eerbetoon in de Black Hills.

Tashunka Witko, ofwel Crazy Horse (Woest Paard) wordt geboren rond 1840 in de Black Hills van South Dakota, in de omgeving van het huidige Rapid City. Van zijn ouders krijgt hij de geboortenaam Chan Ohan (Onder de bomen). Zijn vader, Crazy Horse senior is een gerespecteerde Oglala-Lakota^* medicijnman. Op jonge leeftijd verliest hij zijn moeder, Rattling Blanket Woman, door zelfdoding. Vanwege zijn opvallend lichte huid en zijn afwijkende haar, niet zwart maar bruin en golvend, krijgt hij de bijnamen ‘Light Hair’ en ‘Curly’.

Ook op latere leeftijd blijft hij een opvallend jeugdige en voor een Lakota ongebruikelijke verschijning. Met zijn smalle gezicht en scherpe, smalle neus wordt hij weleens omschreven als “Een verlegen, meisjesachtig uitziende jongen.” Niet alleen zijn uiterlijk maar ook karakter wijkt af van de norm: introvert, afstandelijk, maar ook scherpzinnig en vastberaden. Crazy Horse mag een beetje een vreemde vogel zijn en raadselachtig, het staat hem niet in de weg om uit te groeien tot een uitzonderlijke krijger. Volgens zijn medicijnman vinden de meeste stamleden hem “nergens goed voor, alleen voor oorlogvoeren.”

In zijn jonge jaren strijden de Lakota vooral om de beste jachtgebieden met inheemse aartsvijanden, met name de Crow. Op dertien- of veertienjarige leeftijd heeft Chan Ohan zich al onderscheiden in de strijd door een gewaagde paardenroof en voor zijn twintigste is hij al een aanvoerder die eigen krijgsmissies mag uitvoeren.

Visioen

De voortdurende opmars van de Verenigde Staten speelt zich in die tijd nog grotendeels buiten de Lakota-gebieden af. Toch is Crazy Horse als tiener getuige van twee ernstige botsingen met het leger, die een diepe indruk zullen achterlaten.

In 1854 ziet ‘Light Hair’ vanaf een heuveltop hoe een geschil over een koe uit de hand loopt. Amerikaanse soldaten openen het vuur en doden een stamhoofd die juist probeert de gemoederen te sussen. Daarop gaan de Lakota, onder wie Red Cloud, in de tegenaanval en doden de hele eenheid van dertig man, inclusief de commandant, luitenant Grattan.

Een jaar later is hij getuige van de wraak van het leger op een kamp bij Ash Hollow, waarbij 86 Brulé-Lakota omkomen. Het beeld van dood en verwoesting brandt op zijn netvlies en is bepalend voor zijn latere houding tegenover Amerikaanse militairen en kolonisten.

Niet lang daarna zal een andere ingrijpende ervaring hem ook op spiritueel gebied vormen. Tijdens een zwerftocht, waarin hij contact zoekt met de geesten, krijgt hij een visioen van een mysterieuze ruiter, onkwetsbaar voor donder, bliksem, pijlen en geweerkogels. In navolging van deze verschijning zal de jonge krijger voortaan zijn haren lang en los dragen en nooit een verentooi, maar alleen één enkele haviksveer. Verder zal hij voortaan ten strijde trekken met een gele bliksem op het gezicht en stippen als hagelstenen op zijn huid en paard geschilderd – en met een steentje achter zijn oor. Deze ervaring geeft hem innerlijke kracht en respect onder de Lakota. Zij geloven dat hij in verbinding staat met de geesten, wat normaal alleen is voorbehouden aan een medicijnman of sjamaan.

Kwaliteiten van een generaal

Enkele jaren later draagt Crazy Horse senior zijn naam over aan zijn dappere zoon. ‘Curly’ is uitgegroeid tot een volwassen man en krijger: vanaf dat moment is hij Crazy Horse.

De opschuivende Frontier en steeds drukkere migrantenroutes, die tenslotte ook het Lakota-gebied binnendringen, maken een nieuwe confrontatie met het VS-leger onvermijdelijk. In 1865 neemt Crazy Horse deel aan een grootschalige aanval op de Platte Bridge, een strategisch knooppunt op de belangrijkste route naar het westen. En tijdens de Red Cloud-Oorlog (1866-1868) die daarop volgt, bevestigt en versterkt Crazy Horse zijn reputatie als krijger en aanvoerder. Volgens hoofdman Red Cloud…

…bezat hij de ware kwaliteiten van een generaal. Hij ging altijd een gevecht aan met een plan, dat hij over het algemeen met succes uitvoerde.

Tactisch inzicht combineert hij met persoonlijke moed. In het Fetterman Gevecht is hij een van de lokvogels die de Amerikaanse soldaten weet uit te dagen tot een achtervolging, waarna het detachement in de val loopt en compleet wordt vernietigd.

Hoewel Red Cloud in 1868 de oorlog wint en de VS-overheid dwingt tot een gunstig vredesverdrag, zal het binnen de Lakota tot een tweedeling leiden. Hunkpapa-Lakota sjamaan Sitting Bull (Tatanka Yotanka) werpt zich op als leider van de ongebonden Lakota. Zij wijzen het verdrag af omdat het de indianen uiteindelijk in de reservaten zal dwingen, waar ze zich moeten aanpassen aan de levenswijze van de ‘bleekgezichten’. Terwijl Red Cloud in 1871 met driekwart van de Oglala voor het reservaat kiest, blijven Crazy Horse met de rest (ca. 1.000 stamleden), en Sitting Bull met ook ongeveer 1.000 Hunkpapa, rondtrekken door de nog ongerepte jachtgebieden in het grensgebied van Wyoming en Montana.

Schot in het gezicht

Rond zijn dertigste, in 1870, is Crazy Horse een gerespecteerd krijger en aanvoerder, maar in de liefde minder gelukkig. Als hij ervandoor gaat met de vrouw van een ander kost hem dat bijna zijn leven. No Water, de man van Black Buffalo Woman (een nicht van Red Cloud) is zo woest dat hij Crazy Horse met een revolver in het gezicht schiet. Hij zal het overleven, maar zonder Black Buffalo Woman en met een groot litteken op zijn linkerwang. Hoewel het incident ook zijn eer en reputatie raakt, weet hij zijn invloedrijke positie te behouden.

Niet lang daarna vindt Crazy Horse een eigen vrouw, Black Shawl, waarmee hij een dochter krijgt. Na haar vroege overlijden, rond 1874, trekt hij zich nog verder terug in spiritualiteit en zijn roeping als krijger. Het stel blijft verder kinderloos. Vlak voor zijn dood neemt Crazy Horse er nog een vrouw bij, van gemende afkomst: Nellie Laravie.

Schending van de vrije jachtgebieden

De relatieve rust van de ongebonden Lakota wordt al na enkele jaren verstoord. De eerste oost-west spoorwegverbinding meer zuidelijk is nog maar net voltooid of er worden plannen gemaakt voor een noordelijke route (Northern Pacific Railway), langs de Yellowstone River in Montana. De Lakota en hun bondgenoten de Cheyenne zien in de komst van het ‘IJzeren Paard’ een schending van het Verdrag van Laramie uit 1868. Het gebied is daarin aangewezen als ongerept en exclusief indiaans jachtgebied.

Zij vrezen ook dat, net als in het zuiden, de komst van de spoorlijn de ondergang van de bizon zal inluiden. En daarmee ook hun eigen bestaan, dat er zo nauw mee verbonden is. Dat lijkt precies de bedoeling van Washington, want volgens de militaire opperbevelhebber Sherman brengt de spoorlijn de VS dichter bij “een uiteindelijke oplossing van het indianenprobleem.”

Landmeters, beschermd door steeds forsere militaire escortes, trekken door het gebied van de Yellowstone om het geplande traject te verkennen. Sitting Bull schrikt met een aanval de eerste expeditie van 1872 af, maar het jaar erop is het leger terug – nu 1.500 man sterk. Speerpunt is de 7de Cavalerie onder leiding van George Armstrong Custer. Voor de ambitieuze oorlogsheld uit de Burgeroorlog is het een buitenkansje om zijn honger naar nieuwe glorie te stillen. De komende jaren is ‘Lang Haar’, zoals de Lakota hem noemen vanwege zijn schouderlange krullen, de belangrijkste tegenstander van Sitting Bull en Crazy Horse. Twee gevechten bij de Yellowstone geven Custers carrière nieuwe glans, maar het leger is niet in staat om de voorzichtig opererende krijgers te verslaan. Sterker nog, het verzet is zo effectief dat de Northern Pacific failliet gaat omdat investeerders afhaken.

Hoewel de bouw van de noordelijke spoorlijn voorlopig van de baan is en daarmee een oorlog is voorkomen, zal een volgende gebiedsschending de VS het gewenste excuus geven om af te rekenen met de ongebonden Sioux en hun bondgenoten. Tijdens een nieuwe expeditie onder leiding van George Custer in de Black Hills (Paha Sapa) wordt in 1874 goud ontdekt. Direct volgt er een goldrush naar dit voor Sioux en Cheyenne heilige gebied. Washington probeert daarop de Lakota te dwingen het gebied te verkopen, maar tijdens een onderhandeling in 1875 geeft Crazy Horse aan dan nog liever te vechten. Sitting Bull neemt wat aarde tussen de vingers en zegt:

Ik wil geen land aan de regering verkopen of verhuren. Zelfs niet zo’n klein beetje.

De Grote Sioux-oorlog

Vervolgens stuurt de regering van president Grant aan op oorlog. De indianen in de reservaten worden bedreigd met een stop op voedselleveranties. Intussen ontvangen de ongebonden, ‘opstandige’ Lakota, geleid door Sitting Bull, een onmogelijk ultimatum: zij moeten zich midden in de ijskoude winter, onmiddellijk melden in het Grote Sioux-reservaat.

Direct komt een legermacht in actie onder generaal Crook, die een jaar eerder al tegen een verslaggever had gezegd: “De regering moet de Sioux op hun falie geven. Hoe sneller hoe beter.” Maar in plaats van het kampement van Crazy Horse te overmeesteren gaat een Cheyenne-kamp in rook op en zijn de Lakota gewaarschuwd. Eind mei 1876 trekt Crook opnieuw op, nu met een strijdmacht van ruim 1.000 man. Vanwege het agressieve VS-beleid scharen steeds meer stammen zich rond Sitting Bull en Crazy Horse in het zuiden van Montana.

Rosebud

Op 17 juni 1876 zijn de jonge krijgers niet meer te houden en begint de Slag aan de Rosebud, een zuidelijke zijrivier van de Yellowstone. Crazy Horse speelt een belangrijke rol in de voortdurende op en neer golvende strijd van aanvallen en tegenaanvallen, die de ‘blauwjassen’ doldraait. Een kapitein vertelt achteraf dat de krijgers aanvallen…

…in groepjes, met één arm hangend om de nek van het paard en één been over het dier vurend en stekend vanonder de hals, zodat op geen enkel deel van de indiaan kon worden gericht.

Crazy Horse houdt zijn bedreven ruiters meestal op veilige afstand van het geweervuur, waardoor er maar weinig slachtoffers vallen. Hoewel het gevecht onbeslist blijft, is het een grote strategische zege voor Crazy Horse. Niet alleen heeft hij met zijn aanval het grote tentenkamp beschermd, maar Crook ook zoveel schrik aangejaagd dat hij zich met zijn troepen naar het zuiden terugtrekt. Dit zal grote gevolgen hebben, omdat zijn legermacht ontbreekt bij de beoogde tangbeweging die de indianenopstand moet vermorzelen

Little Bighorn

Een week later is ook Custer met zijn 7de Cavalerie-regiment (ruim 650 man) in het gebied aangekomen. De gretige commandant is niet van plan op versterking te wachten als het inmiddels reusachtige kamp is ontdekt aan het riviertje de Little Bighorn. Zijn verkenner Mitch Bouyer waarschuwt Custer nog dat daar meer indianen zijn dan “u ooit bij elkaar hebt gezien”. En dat klopt: het dorp telt ruim 900 tenten, 7.000 bewoners en 25.000 paarden. Custer vreest dat zijn strijdmacht al ontdekt is en hoopt met een snelle aanval te voorkomen dat het kamp wordt opgebroken en de stammen zich verspreiden.

Nadat de aanval op 25 juni wordt ingezet gaat het verrassingseffect al snel verloren. De krijgers barsten van het zelfvertrouwen na het succes bij Rosebud en een gunstig visioen van Sitting Bull: ze verzamelen zich direct voor een woeste tegenaanval. De overmoedige Custer maakt de fatale fout zijn troepenmacht op te splitsen – om zo van meerdere kanten aan te vallen – maar mist daarvoor de slagkracht.

De eerste aanval van majoor Reno verandert al snel in een chaotische terugtocht. Als Crazy Horse een flankaanval inzet met de strijdkreet “Hoka Hey! Iedereen klaar, aanvallen! Het is een goede dag om te sterven!” wordt de achtervolging een soort bizonjacht. Reno ziet uiteindelijk kans zich terug te trekken en te handhaven op een heuvel, nadat hij versterking heeft gekregen van kapitein Benteen. Van zijn 175 man heeft hij er dan al bijna 40 verloren en daarnaast zijn er vele gewonden.

Reno’s redding is de ondergang van Custer, die intussen het kamp van achteren wil aanvallen. Zodra dit gevaar ontdekt wordt, storten 1.500 krijgers zich massaal op zijn 210 cavaleristen. Volgens de overlevering gaat Crazy Horse voorop in de strijd en toont grote moed door meerdere keren door de vuurlinie van de soldaten te galopperen. Sommigen vluchten in paniek of schieten in het wilde weg, “als dronkenmannen”, anderen proberen stand te houden. Custer sneuvelt samen met twee broers en zijn laatste mannen op een heuvel, iets noordelijk van het kamp. De enige overlevende die later op het slagveld wordt gevonden is ‘Comanche’, het paard van een officier. Voor Reno en zijn overgebleven manschappen is het gevaar pas de volgende dag geweken, nadat zij worden ontzet door de hoofdmacht van generaal Terry.

Grootste nederlaag

Met in totaal ruim 260 doden tegen een verlies van ongeveer 30 krijgers is de Slag bij de Little Bighorn de grootste nederlaag van het Amerikaanse leger tijdens de indianenoorlogen. Niet alleen numeriek, maar ook tactisch is de inheemse coalitie superieur. Terwijl Custer zijn troepen steeds verder opsplitst en het overzicht en initiatief verliest, beheerst Crazy Horse het slagveld met voortvarende en doelgerichte acties. Bovendien hebben veel krijgers via ruilhandel de hand weten te leggen op snelle Winchester- of Henry-repeteergeweren. De soldaten van Custer zijn met hun krachtige, maar trage eenschots Springfield-geweren niet opgewassen tegen de combinatie van snelheid, behendigheid, moed en vuursnelheid van hun tegenstanders.

Tragisch genoeg zal de overwinning de ondergang van de vrije Lakota-Sioux en Cheyenne niet tegenhouden of vertragen, maar juist versnellen.

De vernederende nederlaag in het jubileumjaar van honderd jaar Amerikaanse onafhankelijkheid is een schok voor de jonge natie. Custer groeit uit tot een held en martelaar, terwijl de indianen in de pers als oorlogszuchtige wilden worden neergezet. De Amerikaanse publieke opinie wil vergelding, waarop de regering het leger extra manschappen en middelen geeft om de ‘vijandige’ indianen definitief in de reservaten te dwingen. Het is een bevestiging van de ideologie van het Manifest Destiny en een besluit uit 1871 om de inheemse volken niet meer als onafhankelijke naties te behandelen.

Verbond valt uiteen

Na de slag steekt het grote bondgenootschap de prairie in brand om de aftocht te dekken en trekt zo ver mogelijk weg van het leger. Al snel besluiten de stammen uiteen te gaan vanwege een gebrek aan voldoende bizons en ander wild. Terwijl Sitting Bull verder noordelijk Montana intrekt, gaat Crazy Horse met zijn Oglala juist naar het zuiden, richting Black Hills. Naar zijn thuisland, dat hem inmiddels ontnomen is. Onder de herhaalde bedreiging de reservaats-Lakota geen voedsel meer te geven, zijn Red Cloud en andere Sioux-leiders wel gedwongen de heilige grond af te staan. En meer: ook de nog vrije gebieden in Montana en Wyoming en een deel van hun Sioux-reservaat raken ze kwijt.

Vanaf het najaar van 1876 zijn de nog vrije Lakota zo ongeveer vogelvrij verklaard en worden ze opgejaagd door het leger. Minstens zo bedreigend is de toenemende honger vanwege de snelle afname van de bizons – die systematisch worden uitgeroeid door de kolonisten. Het vasthouden aan de oude manier van leven wordt steeds meer een illusie. Toch is Crazy Horse zijn vechtlust nog niet verloren. Zelfs niet nadat het leger de Cheyenne onderwerpt en ook in de ijzige winters (-35 °C) blijft optrekken “om eens een goed robbertje met Crazy Horse te vechten”, zoals een commandant zal zeggen.

Begin januari 1877 mislukt een laatste poging van Crazy Horse om het leger te verslaan of te verjagen. Niet gewend om in de winter te vechten, tegen troepen die nu ook over houwitser-kanonnen beschikken, lukt het de Lakota niet om ergens een zwakke plek in de verdediging te vinden. Een sneeuwstorm maakt niet alleen een einde aan het gevecht bij Wolf Mountain (Zuid-Montana), maar ook aan het verbond tussen de nog vrije Lakota. Sitting Bull besluit naar Canada uit te wijken. Andere Lakota-stammen zijn het beu om “altijd uit te moeten kijken of er geen soldaten aankomen” en vertrekken richting reservaat.

Overgave en overlijden

Teleurgesteld trekt Crazy Horse zich met zijn vrouw terug in de wildernis om zich bij terugkeer neer te leggen bij het onvermijdelijke. Op 6 mei 1877 geeft Crazy Horse zich met ongeveer 1.000 volgelingen over in Fort Robinson (Nebraska). In de volgende maanden probeert hij nog te onderhandelen over een eigen reservaat, maar in plaats van een plek in zijn thuisland krijgt zijn volk uiteindelijk een matig stuk grond aan de zuidrand van het Grote Sioux-reservaat toegewezen: Pine Ridge. Ook intern moet Crazy Horse – meer krijger dan diplomaat – het afleggen tegen Rode Wolk, die zich door hem bedreigd voelt als leider van de reservaats-Lakota. Desondanks blijft hij een populair symbool van verzet, en dus voor de VS-autoriteiten een risicofactor.

Tijdens een poging een miscommunicatie recht te zetten – waaruit zou blijken dat hij weer de wapens op wil nemen – wordt Crazy Horse op 5 september 1877 opgepakt in Fort Robinson. Op het moment dat hij voelt dat ze hem voor langere tijd willen opsluiten, rukt Crazy Horse zich los, waarop een bewaker hem twee keer met een bajonet in zijn rug steekt. Enkele uren later overlijdt de grote Sioux-krijgsaanvoerder aan zijn verwondingen – nog geen 40 jaar oud. Hoewel er volgens de overlevering meerdere versies bestaan van zijn laatste woorden, is dit wel de bekendste:

Alles wat we wilden was vrede en met rust gelaten worden.

Nalatenschap

Dat Crazy Horse minder bekend is gebleven dan Geronimo of Sitting Bull heeft niet alleen te maken met zijn vroege dood, maar ook met zijn karakter. Volgens zijn vriend He Dog was Crazy Horse “een man apart. Hij zocht geen eer, noch zocht hij lof. Hij sprak nooit over zijn prestaties.” Vanwege zijn spirituele overtuiging dat het zijn ziel zou beschadigen, is er zelfs niet één (bewezen) foto van hem. Er zijn alleen enkele schetsen, sommige van ver na zijn dood. En in lijn met de oude Lakota-traditie – waarin een ziel ongestoord moet kunnen rusten – is hij begraven op een onbekende plek zonder markering.

Uiteindelijk heeft het alleen maar bijgedragen aan zijn haast mythische en iconische status, die verder reikt dan die van grootste en ongeslagen krijger. Crazy Horse is uitgegroeid tot het trotse symbool van de strijd tegen onrecht en inheems bestaansrecht.

Als eerbetoon en protest ineen is er sinds 1948 een enorm bergbeeld van Crazy Horse in aanbouw aan de noordkant van de Black Hills. Het initiatief is een reactie op de aanleg van het wereldberoemde Mount Rushmore-monument, de uitgehouwen hoofden van vier presidenten, midden in de heilige Black Hills. Onder de Sioux en nazaten van Crazy Horse is de sculptuur omstreden. Het zou een verdere heiligschennis zijn van dit gebied. Daarnaast zou de robuuste afbeelding van Crazy Horse – zijn 26 meter hoge hoofd is zelfs het grootste uitgehakte gezicht ter wereld – geen goede afspiegeling zijn van zijn beschreven gelaatstrekken, en bovenal haaks staan op zijn levenshouding.

Een andere erkenning van zijn historische betekenis is de uitgave van een postzegel met zijn beeltenis in 1982.

De meeste Oglala en afstammelingen van Crazy Horse wonen nog steeds in het Pine Ridge Indian-reservaat in South Dakota, een van de armste gebieden in de VS. In de geest van Crazy Horse strijden zij met de andere stammen van de Sioux Natie nog steeds voor teruggave van met name de Black Hills. In 1980 erkende het Hooggerechtshof dat het gebied ongrondwettelijk is afgenomen van de Lakota-Sioux, in strijd met het Verdrag van Fort Laramie uit 1868. Om die reden is een aangeboden schadevergoeding, met een huidige waarde van 1 tot 2 miljard dollar, dan ook niet geaccepteerd.

Bronnen en noten