Sint 2020 Sint 2020

De Habsburgers – Opkomst en ondergang van een wereldmacht

Bespreking van het boek Martyn Rady

De Habsburgers zijn een van de succesvolste adellijke families van Europa. Beginnend in de Middeleeuwen als ridders klimmen ze op tot leiders van een rijk dat zo groot is, dat de zon er nooit ondergaat. In ‘De Habsburgers’ (Spectrum) geeft de Britse historicus Martyn Rady een compleet overzicht van de vroegste tot de laatste regerende Habsburger.

- ad -

Habichtsburg - Stamslot van het huis Habsburg, 2004
Habichtsburg – Stamslot van het huis Habsburg, 2004 (CC BY-SA 3.0 – Roland Zumbühl – wiki)
Om met die naam (von) Habsburg maar te beginnen. Die is afkomstig van het gelijknamige stamslot in Aargau Zwitserland. Er zijn twee theorieën: het is een verbastering van haviksburg (Habicht in Oud Duits) of havenburg (het slot ligt boven een voorde in de Aare). De Habsburgers zelf vonden die eerste verklaring waarschijnlijk het mooist.

De Habsburgers beginnen als relatief eenvoudige Zwitserse ridders in het hertogdom Zwaben. Het succes van de familie wordt vaak toegeschreven aan hun politiek. En niet aan het voeren van veroveringsoorlogen op naburige aristocraten. Door de juiste kandidaat-keizers te steunen in het Heilige Roomse Rijk en de altijd geld tekort komende keizers financieel te steunen, worden ze beloond met nieuwe landerijen en titels.

Maar meer nog dan dat schrijft auteur Martyn Rady hun succes toe aan het ‘Fortinbras-effect’: Shakespeares toneelstuk Hamlet eindigt met alle helden dood op de vloer en als prins Fortinbras binnen komt wandelen treft hij een lege troon aan, waarop hij simpelweg plaats neemt. De Habsburgers zijn gehuwd met andere adellijke families en dat is niet bijzonder. Maar ze hebben het geluk dat die families een voor een uitsterven en zij overleven. Met soms zeer vage aanspraken eisen ze de erfenis op.

- advertentie-

- ad -

Buitenstaander

Rudolf I von Habsburg
Rudolf I von Habsburg. (Publiek domein/wiki)
Na de dood van de laatste keizer uit het huis Hohenstaufen, Frederik II, en al diens erfgenamen, ligt de verkiezing tot rooms-koning open. De Duitse koning wordt eerst gekozen door de Raad van Keurvorsten. Daarna kan hij door de paus tot keizer worden gekroond. Omdat de keurvorsten elkaar niet vertrouwen komt er een kans voor een buitenstaander op de positie. In 1273 wordt graaf Rudolf als eerste Habsburger in Aken tot rooms-koning gekozen. Hij weet van de rijkste vorst binnen het rijk, koning Ottokar II van Bohemen, diens Oostenrijkse landen af te pakken. Het is hierdoor dat we de Habsburgers als een in hoofdzaak Oostenrijkse familie zijn gaan zien en niet als een Zwitserse of Zwabische.

In de veertiende eeuw is de positie van het huis Habsburg als de natuurlijke leverancier van Duitse keizers allerminst zeker. Regelmatig kiezen de keurvorsten andere kandidaten en het bezit van de familie krimpt tot het hertogdom Oostenrijk en het stadje Wenen. Met vervalste oorkondes en een bij elkaar gefantaseerde stamboom die teruggaat tot Romeinse keizers, weet de familie zich langzaam te herstellen naar het middelpunt van de macht. Vanaf 1437, beginnend met Albrecht II, blijft de keizerstroon stevig in Habsburgse handen.

Nederlanden

Keizer Maximiliaan I - Albrecht Dürer
Keizer Maximiliaan I – Albrecht Dürer (Publiek Domein – wiki)
Keizer Maximiliaan I wordt door zijn huwelijk met Maria van Bourgondië ook machthebber over de Nederlanden. Als zijn zoon Filips de Schone huwt met Johanna, de jongste dochter van koningin Isabella van Castilië en koning Ferdinand van Aragon, komt het Fortinbras-effect weer om de hoek kijken: haar broer, oudste zus en neef overlijden, waardoor beide Spaanse koninkrijken naar haar gaan of beter gezegd naar haar oudste zoon Karel. In de eerste helft van de zestiende eeuw is onder zijn bewind het rijk van de Habsburgers op zijn hoogtepunt. Door de Spaanse koloniën gaat nergens in hun rijk meer de zon ten onder. Maar keizer Karel V verdeelt zijn erfenis tussen zijn zoon Filips II (Spanje en de Nederlanden) en zijn jongere broer Ferdinand (Centraal-Europa en de Duitse keizerstitel), waardoor de eenheid verloren gaat.

Uiteindelijk sterft de Spaanse tak van de Habsburgers uit door inteelt en de slechte gezondheid die daar onvermijdelijk het gevolg van is. Karel II is niet tot voortplanting in staat en zijn lijst onsmakelijke aandoeningen is indrukwekkend. Maar aan de Oostenrijkse kant handhaaft het geslacht zich. Vooral de vruchtbare Maria Theresia heeft het voortbestaan veilig gesteld. Niet iedere keizer zorgt voor nageslacht, maar in dat geval is er altijd wel een jongere broer die het stokje overneemt. Bij Frans Jozef (1830-1916) gaat het bijna verkeerd. Zijn enige zoon Rudolf pleegt in 1889 zelfmoord, zijn echtgenote Sissi wordt vermoord door een anarchist en zijn jongere broer Maximiliaan wordt geëxecuteerd na een verkeerd afgelopen politiek avontuur in Mexico. De oudste zoon van een andere broer wordt in 1914 vermoord in Sarajevo en uiteindelijk wordt de zoon van diens jongere broer de troonopvolger.

- ad -

Negen eeuwen

De Habsburgers - Martyn Rady
De Habsburgers – Martyn Rady
Auteur Martyn Rady is hoogleraar Centraal-Europese geschiedenis aan het University College London. Met De Habsburgers levert hij een degelijk overzichtswerk af beginnend met Radbot (985-1045) en eindigend met Otto von Habsburg (1912-2011), oud-kroonprins en Duits Europarlementariër voor de CSU. Hij beschrijft hoe de familie aan de macht komt en aan de macht weet te blijven. Naast het grote verhaal is er ook aandacht voor kleinere details, cultuur, gekkigheden en internationale ontwikkelingen. In meer dan negen eeuwen hebben de Habsburgers zowel dwazen als visionairen voortgebracht, religieuze fanatici en verlichte geesten.

- advertentie-

De Nederlanden komen er wat bekaaid af, maar het boek gaat dan ook over de opeenvolgende heersers en niet zozeer over de volken en landen waarover zij heersen. Alhoewel hij met zevenmijlslaarzen door de geschiedenis gaat en bijna 1000 jaar beschrijft, geeft Rady een prachtige introductie in met name de Centraal-Europese Habsburgers en hun beslommeringen. De ondergang van het rijk verwijt hij met een zweem van spijt Duitsland. Door zich aan dat land te verbinden, kon het Habsburgse rijk zich onder zijn laatste keizer Karel I niet tijdig uit de Eerste Wereldoorlog terugtrekken. De Habsburgers is een goed verzorgd boek, hardcover en heeft 444 pagina’s en enige afbeeldingen.

~ Edwin Ruis

Boek: De Habsburgers – Martyn Rady
Achtergrondartikel: Het Oostenrijks-Habsburgse keizerrijk
Ook interessant: Privilegium maius – Het bedrog van de Habsburgers

- ad -

Bestel dit boek bij:


Verder speuren:

Bekijk ook onze uitgebreide onderwerpenlijst of het personenregister


Uit het archief:

Meer tips ➱