Belgische collaborateurs in dienst van de Organisation Todt

Organisation Todt

Het boek over de Organisation Todt (hierna: OT) werd medio 2025 al aangekondigd, maar de publicatie werd, helaas, steeds uitgesteld. Inmiddels viel de publicatie samen met de pensionering van de auteur, Frank Seberechts. Deze schreef eerder onder meer een overzichtswerk over Belgische collaborateurs (2019) en de vervolging van de joden in België (2007). Daarnaast was Seberechts actief als historicus voor CegeSoma, ADVN en FelixArchief.

Een onderbelicht onderwerp

In het algemeen is er relatief weinig aandacht geweest voor de OT. Sterker nog, het aantal studies naar de OT is letterlijk op één hand te tellen. Zo publiceerde de historicus Franz W. Seidler enkele artikelen en een boek onder de titel Die Organisation Todt. In 1998 verscheen bij Biblio Verlag onder redactie van Hedwig Singer Quellen zur Geschichte der Organisation Todt, een reeks bestaande uit vier delen in drie banden. In Groot-Brittannië verscheen in 2021 verder Builders of the Third Reich van Charles Dick.

Elke van deze uitgaven kent zijn beperkingen. Seidler was niet bijzonder grondig of kritisch, terwijl Singer vooral bronnen bijeenbracht zonder veel analyse of duiding, waardoor een breder kader ontbreekt. Dick daarentegen bood in Builders of the Third Reich een gedegen overzicht, voorzien van kritische kanttekeningen en gebaseerd op uitgebreid internationaal archiefonderzoek. Seberechts op zijn beurt deed ook veel archiefonderzoek, maar beperkte zich hoofdzakelijk tot strafdossiers uit België.

Seberechts schrijft rustig; hij beschrijft de belangrijkste leiders (Todt, Speer, Dorsch), de omstandigheden in België voor de oorlog en neemt verklaringen uit strafdossiers mee als voorbeeld en bewijsvoering. Daarmee schetst hij een beeld van de OT als een organisatie van vrijwilligers, dwangarbeiders, ambitieuze nazi’s en opportunisten, en biedt hij een grove schets van de Belgische bijdrage aan de organisatie.

Van infrastructuur tot bezettingsmacht

De OT werd voor de oorlog opgericht met als doel de aanleg van wegen en andere infrastructurele werken efficiënter te organiseren. Daarmee moest de bereikbaarheid van Duitsland worden verbeterd. Vanaf 1938, het oprichtingsjaar, stond de organisatie onder leiding van Fritz Todt, die na zijn dood op 8 februari 1942 werd opgevolgd door Albert Speer. De OT breidde zich snel uit door aannemers in te schakelen, zelf personeel te werven en gevangenen in te zetten. Deze mannen werkten aan uiteenlopende projecten. Voor de oorlog waren zij betrokken bij de bouw van bunkers, onderkomens en wegen ten behoeve van de Westwall. Na de bezetting van de Benelux werden vliegvelden, wegen en andere infrastructuur voor het Duitse leger hersteld of aangelegd.

Na de inval in de Sovjet-Unie (juni 1941) trok ook de OT naar het Oosten. Seberechts beschreef de betrokkenheid van Vlamingen en Walen daarbij al eerder in zijn boek Drang naar het Oosten. Daarin liet hij zien dat Vlaamse Waffen-SS’ers en OT’ers betrokken waren bij moorden op gevangenen, onder wie Joden. Ook in zijn nieuwe boek benoemt Seberechts concrete gevallen en gaat hij lastige kwesties niet uit de weg.

Belgen konden zich, net als Nederlanders overigens, aanmelden voor bewakingsdiensten binnen de OT-SK, oftewel het Schützkommando. Leden van deze eenheid bewaakten dwangarbeiders, zowel in Frankrijk als in de oostelijk bezette gebieden. Seberechts somt hun misdaden op en noemt namen en plaatsen, op basis van getuigenissen in kranten en strafdossiers.

Vragen die open blijven

Net als in eerdere publicaties over de OT blijft ook bij Seberechts onduidelijk hoeveel Belgische OT’ers er precies waren. Ook op dit punt zijn de beschikbare bronnen beperkt. Zo blijft onduidelijk of het om 82.000 Belgische deelnemers ging, dan wel om circa 16.000 Vlamingen en een onbekend aantal Walen. Wel staat vast dat ongeveer 3.000 mensen werden gestraft vanwege hun dienst bij de OT. Aan de hand van de beschikbare gegevens analyseert Seberechts wat voor soort mannen zich bij de OT aansloten. In een aparte bijlage heeft hij gegevens opgenomen over leeftijden, woonplaatsen en andere achtergronden van de OT-leden. Persoonlijk had ik liever gezien dat hij dit ook voor de OT als instituut had gedaan.

Een punt dat minder uitgebreid aan bod komt, zijn de oorlogsmisdaden die OT’ers begingen of waarbij zij direct betrokken waren. Zo schrijft Seberechts over de dodenmarsen langs de Oostzee, waarbij SS’ers en OT’ers Joodse gevangenen beschoten, doodden of de zee indreven. De Britse historicus Dick verwijst in zijn studie echter naar veel meer oorlogsmisdaden. Juist omdat Seberechts op andere onderdelen uitgebreid stilstaat bij details, had ook de behandeling van oorlogsmisdaden door Belgische OT’ers in een breder kader geplaatst kunnen worden. Zo werd in 1961 nog onderzoek gedaan naar een Duitse OT’er op verdenking van moord. Daarbij kwam naar voren dat OT’ers in Belarus meerdere keren betrokken waren bij de ontruiming van een getto en het bewaken van bewoners die enkele uren later werden vermoord. Dick schreef, net als Seberechts, een algemene geschiedenis van de OT, maar hoefde zich daarbij niet te beperken tot Belgische betrokkenen. Dat kan verklaren waarom Seberechts hier minder nadruk op legt.

Degelijk overzichtswerk

Het boek biedt een uitstekend overzicht van de rol van de OT in hoofdzakelijk België. Wie Drang naar het Oosten heeft gelezen, zal een deel van de informatie over de OT herkennen, al behandelt Seberechts het onderwerp in dit boek aanzienlijk uitgebreider. Een expliciete analyse van de OT als organisatie en haar functioneren ontbreekt echter. Seberechts biedt wel een helder overzicht voor lezers die in grote lijnen willen begrijpen wat de OT was, hoe de organisatie was opgebouwd en hoe zij functioneerde.

De al eerder genoemde Quellen zur Geschichte der Organisation Todt biedt een bredere en meer algemene benadering van het onderwerp. Opvallend genoeg heeft Seberechts die reeks niet als bron gebruikt. Mogelijk had dit zijn boek meer diepgang kunnen geven. Dit neemt niet weg dat hij een boek van formaat heeft geschreven. Hoewel hij zich noodgedwongen moest baseren op getuigenverklaringen uit strafdossiers en propagandamateriaal, heeft Seberechts een solide studie afgeleverd.