Franco’s praalgraf en de lange nasleep van de Spaanse Burgeroorlog

De lange schaduw van Franco

Van Erasmus is de uitspraak: ‘De oorlog is aangenaam voor wie hem niet kent’. Aan het begin van de eenentwintigste eeuw was oorlog in Europa een ver-van-mijn-bed-show. Voor veel Europeanen die naar Spanje gingen om aan de Costa del Sol vakantie te vieren, waren Franco en de Spaanse Burgeroorlog spoken uit een ver verleden, waarover je een spannend boek kon lezen. De Berlijnse Muur was al meer dan tien jaar geleden gevallen. De eeuwwisseling viel in een tijd waarin vredesdividend leek te kunnen worden geïncasseerd; de oorlog in voormalig Joegoslavië was voorbij; defensie verdween naar een onbeduidende plek in ’s lands begroting.

Een kleine kwart eeuw later weten we wel beter. Poetins Oekraïneoorlog verjoeg vele tienduizenden van huis en haard, dagelijks stierven er vele tientallen mensen, aan het front in Oekraïne, burgers en militairen.

Ook tijdens de Spaanse Burgeroorlog vielen grote aantallen militaire en burgerslachtoffers. Is er een relatie tussen de Spaanse Burgeroorlog en de oorlog in de Oekraïne? Op het eerste gezicht zou men zeggen van niet. Immers, de burgeroorlog was tijdsbepaald, en in veel opzichten een typisch Spaanse aangelegenheid. Het was de derde bloedige oorlog die het land trof na 1701. In de burgeroorlog van de twintigste eeuw stond een doorgaans conservatieve katholieke elite tegenover een veelal arme boerenbevolking. Nieuw was dat niet. Spanje was ook in de jaren dertig van de vorige eeuw een land waarvan delen zich los wilden maken van Madrid, iets dat zich ook al voordeed in de zeventiende en achttiende eeuw. De burgeroorlog was een strijdperk waarin ideologieën tegenover elkaar stonden: Franco’s nationalisme versus socialisme, communisme en trotskisme. Het communisme en trotskisme boetten in die dagen aan invloed in. Het verleden herhaalt zich nimmer, de tijdsomstandigheden waren uniek.

Maar toch… Ook in de moderne tijd wordt Poetins annexatiedrang gemotiveerd met onverholen nationalisme.

Maar toch… In Spanje werd, evenals nu in de Oekraïne het modernste oorlogstuig ingezet. De vliegtuigen van Hitler verwoestten niet alleen Guernica, maar veroorzaakten ook in veel andere steden en dorpen rampen, terwijl Poetins raketten en andere wapens ravages en ellende aanrichten. Grootschalige moordpartijen kwamen in beide oorlogen voor.

Maar toch… Opnieuw lijken dictatoren in onze eeuw aan de winnende hand. Ook tijdens de Spaanse Burgeroorlog stond democratie tegenover dictatuur en vocht een dictator als Franco, gesteund door Hitler en Mussolini, tegenover een wettig gekozen regering, die – de ironie van de geschiedenis – op haar beurt door een andere dictator werd gesteund.

Maar toch… In de Oekraïneoorlog waren weinig landen bereid daadwerkelijk mee te doen. Tijdens de Spaanse Burgeroorlog hielden Engeland, Frankrijk en ook Nederland zich eveneens afzijdig.

Maar toch… Vandaag de dag leven in delen van Spanje nog steeds separatistische opvattingen, met name in Baskenland en Catalonië, evenals in de jaren 1936-1939.

Hoewel… De tijden zijn veranderd. Tijdens de Spaanse Burgeroorlog was er weliswaar een niet optredende Volkenbond, maar tegenwoordig geldt artikel vijf van het Noord–Atlantisch Verdrag: een aanval op één lidstaat, is een aanval op alle lidstaten. De tijden zijn veranderd, er volgde nog geen wereldoorlog op Poetins ‘speciale militaire operatie’, hoewel daar vanuit Rusland wel mee werd geschermd.

Hoe dan ook, ondanks alle genoemde parallellen was de Spaanse Burgeroorlog in zijn soort uniek en onherhaalbaar. Een oorlog die ook nu nog emoties oproept in Spanje. Dat blijkt uit de geschiedenis van Franco’s graf.

De dictator gaf in 1940 opdracht tot het oprichten van een monument ter ere van de slachtoffers van de burgeroorlog. Als locatie werd gekozen voor een natuurlijke vallei ten noorden van Madrid: de Valle de Cuelgamuros. Dit oorlogsmonument werd bekend als de Valle de los Caídos, de Vallei der Gevallenen. Een enorme gebedsruimte van 260 meter lang en 22 meter breed werd in de rotsen uitgehakt. Er werd een gebouwencomplex gerealiseerd onder een groot kruis. Dwangarbeiders werden aan het werk gezet om een begraafplaats voor zesenveertigduizend gevallenen te maken. Nationalisten en republikeinen werden er begraven, mits ze aan een cynisch criterium voldeden: ze moesten katholiek zijn. Ook Franco kreeg er een praalgraf, in 1975, kort na zijn overlijden op 20 november van dat jaar.

Na 2007 werden veel namen van prominenten die Franco’s dictatuur hadden gesteund uit het straatbeeld weggehaald. Nog steeds dragen echter nog honderden straten hun namen. Lang bleef ook Franco’s praalgraf bestaan, een lieu de mémoire op een begraafplaats waar geen plaats was voor niet-katholieke Spanjaarden.

Links Spanje was ongelukkig met de ereplaats voor de overleden dictator. Nabestaanden en sympathisanten van Franco wilden echter niet dat diens lichaam daar werd weggehaald. Toch werd de kist met het lijk op 24 oktober 2019 per helikopter naar een nieuwe rustplek gevlogen in een buitenwijk van Madrid, de begraafplaats van Mingorrubio, in het district Fuencarral-El Pardo. Op de opening van Franco’s graf in de Valle de Cuelgamuros waren tweehonderd aanhangers van de generaal afgekomen. Zij hadden vlaggen meegenomen uit de tijd van de dictatuur en vonden de herbegrafenis heiligschennis. De maanden daarvoor waren duizenden naar het mausoleum gekomen en hadden de fascistengroet gebracht. De regering had echter voet bij stuk gehouden en de herbegrafenis doorgezet.

Hoewel Spanje na de dood van dictator Franco vrij snel een moderne westerse democratie werd, bleef de erfenis van de burgeroorlog een grote rol spelen. De herinnering aan de burgeroorlog en de langdurige politieke repressie zorgden voor een breed gedeeld verlangen naar consensus en het vermijden van politieke polarisatie. Over het verleden werd vrijwel niet meer gesproken en er kwam geen afrekening met het oude regime. Pas vanaf het begin van de eenentwintigste eeuw staat de burgeroorlog weer centraal in felle discussies en is het mede door de veranderende internationale situatie ook gedaan met het mildere politieke klimaat.

Veel Spanjaarden willen na bijna een halve eeuw democratie het verleden echter liever laten rusten, maar de wonden die een oorlog met meer dan een half miljoen dodelijke slachtoffers maakte, zijn niet zomaar uit het geheugen te verwijderen. De gedachte aan de burgeroorlog is nog steeds voor veel Spanjaarden een onaangename en zeer pijnlijke herinnering, waarmee het moeilijk af te rekenen is.