Nationalisme – patriottisme – chauvinisme

Kenmerken, overeenkomsten en verschillen

Het nationalisme is een ideologie waarbij het eigen land centraal staat in het denken en doen. Het nationalisme, dat in Europa vooral sterk opkwam in de negentiende en twintigste eeuw, beklemtoont de positieve eigenschappen van het eigen volk en kan gepaard gaan met een negatieve houding ten opzichte van andere volken.

Het Wilhelmus, opgeschreven door de rederijker Willem De Gorter (overl. 1620) uit Mechelen. Hij schreef tal van gedichten op en voorzag ze van tekeningen van krijgsvolk uit die jaren.
Het Wilhelmus, opgeschreven door de rederijker Willem De Gorter (overl. 1620) uit Mechelen. Hij schreef tal van gedichten op en voorzag ze van tekeningen van krijgsvolk uit die jaren.
Van nationalisme is sprake wanneer er een voorliefde is voor het eigen land, die gestuurd wordt vanuit de politiek. Bijvoorbeeld als een land een eigen vlag en volkslied verplicht stelt, overal standbeelden van bijvoorbeeld Willem van Oranje neerzet en een of meer nationale feestdagen onderhoudt.

Twee specifieke soorten nationalisme zijn patriottisme en chauvinisme.

Patriottisme: gematigde vaderlandsliefde

Patriottisme is een gematigde vorm van vaderlandsliefde. Het woord komt van het Latijn pater, wat vader betekent. Iemand die trots is op zijn vaderland en aan dat land is toegewijd door bijvoorbeeld in het leger te willen dienen, is een patriot. Patriottisme is een terughoudende, gematigde vorm van nationalisme en wordt niet als negatief ervaren. De Oranjegekte tijdens een voetbaltoernooi is hiervan een voorbeeld, of het trots meezingen van het volkslied.

- advertentie -

Chauvinisme: overdreven variant van het patriottisme

Chauvinisme is een sterke, overdreven vorm van vaderlandsliefde. Het begrip is een eponiem: een woord dat is ontleend aan een historisch of mythologisch personage. Het woord chauvinisme verwijst naar de Franse militair Nicolas Chauvin. Diens absolute en overdreven toewijding aan Napoleon werd in het Franse volkstoneel van de vroege negentiende eeuw regelmatig bespot, waardoor hij een soort mythische status kreeg.

Van chauvinisme is sprake als het eigen land, volk, de taal of de regio opgehemeld wordt. Overdreven opgehemeld welteverstaan. Dit kan uitlopen op angst en haat richting andere landen, volken of regio’s, xenofobie, racisme, fascisme en/of antisemitisme. Maar dat hoeft niet. Het woord chauvinisme wordt naast deze betekenis ook wel spottend gebruikt voor mensen die overdreven over hun eigen land en taal praten, zoals taalpuristen.

Tafereel van de Septemberdagen 1830 op de Grote Markt te Brussel, Gustaaf Wappers, 1835
Belgische Revolutie – Tafereel van de Septemberdagen 1830 op de Grote Markt te Brussel, Gustaaf Wappers, 1835

Nationalisme in Europa: belangrijkste oorzaken en enkele voorbeelden

In Europa leidden de Verlichting en Industriële Revolutie tot vooruitgangsgeloof, die het nationalisme versterkte. Op militair-politiek vlak leidden vooral kolonialisme, imperialisme en de veroveringen van Napoleon Bonaparte tot een versterking van het nationalisme.

De nationalistische ideeën van filosofen uit de tijd van de Verlichting (18e eeuw) en Romantiek (19e eeuw) speelden ook een rol. In Duitsland preekten denkers als Herder, Fichte en Schiller het Duitse culturele nationalisme, met de klemtoon op begrippen als Nation, Volksgeist en Kultur. Toen in 1806 het Heilige Roomse rijk uiteenviel en Pruisen sterk opkwam, slaagde Otto von Bismarck er met gelijkgestemden in om het Duitse Keizerrijk te stichten (in 1871). De eenwording van Italië, de Risorgimento van 1820-1870, was ook een periode van stek nationalisme die uitliep op de Italiaanse eenwording.

Ook het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815-1830) voerde een duidelijke nationalistische politiek sinds het koningschap van Willem I. En de Belgische Onafhankelijkheid van 1830 was eveneens omgeven van nationalistische sentimenten.

Ook interessant: Toen nationale trots nog heel gewoon was
Boekentip: Nationalisme, naties en staten – L. Wessels en T. Bosch

Bronnen

-A.J. Motyl, Encyclopedia of Nationalism: Leaders, movements, and concepts, 2001.
-http://www.kunstbus.nl/cultuur/patriottisme.html
-https://plato.stanford.edu/entries/patriotism/
-https://plato.stanford.edu/entries/nationalism/
-https://isgeschiedenis.nl/nieuws/de-eeuw-van-het-nationalisme

Bekijk ook onze uitgebreide onderwerpenlijst of het personenregister

Dit atikel is afkomstig van online geschiedenismagazine www.historiek.net

Gelijk naar geschiedenisboeken over: