Dokter Scopoli daalde in 1754 af in de dodelijke kwikmijn van Idrija

In de Sloveense regio Krain schiepen door de eeuwen heen vele duizenden mijnwerkers een onderaards imperium, waarbij ze hun leven en gezondheid riskeerden. Halverwege de achttiende eeuw meldde zich echter een arts die met nieuw ideeën over arbeidsomstandigheden kwam.

Destijds was de mijn van Idria in heel Europa bekend en lag toen binnen het Habsburgse Rijk. Ze dankte haar roem aan de rijke aardlagen met kwikzilver die er geëxploiteerd werden. Dit metaal was zeer begeerd vanwege zijn bijzondere eigenschappen, waarvan zijn vloeibare toestand de belangrijkste was. Daarnaast kan het met de meeste andere metalen een amalgaan, ofwel legering, vormen. Vanaf de zestiende eeuw ging men het kwik uit Idrija naar Latijns Amerika verschepen voor de zilver- en goudwinning aldaar. Om aan deze behoefte te kunnen voldoen waren er in Idrija dagelijks tot wel duizend mijnwerkers in de weer.

Zware omstandigheden

De arbeidsomstandigheden in de mijn en gieterij waren uiterst zwaar. Dat begon al met de lange weg die de arbeiders dagelijks moesten afleggen om op hun werkplek te komen. En als deze ver verwijderd was van de hoofdschacht was er amper ventilatie, waardoor de lucht er verstikkend was. Nog problematischer echter waren de kwikdampen waarmee deze vermengd was. Daardoor waren de sterftecijfers onder de mijnwerkers schrikbarend hoog en velen van hen bereikten niet eens hun veertigste levensjaar. Het kwik hoopte zich op in hun organen, waardoor ze langzaam gesloopt werden.

Of het vooruitstrevendheid was, of louter omdat de bedrijfsvoering door hoge personeelsuitval gevaar begon te lopen: op een gegeven moment ging een mijndirecteur op zoek naar een capabele geneesheer om verbetering in de situatie te brengen.

In 1754 bereikte zijn verzoek de regering in Wenen, die de ambitieuze arts Giovanni Antonio Scopoli (1723-1788) naar Idrija stuurde. Die had aanvankelijk nog het idee dat hij er weinig te doen zou hebben en daarom voldoende tijd zou overhouden om het planten- en bloemenrijk van Krain te bestuderen, aangezien hij van oorsprong botanicus was. Eenmaal aangekomen in Idrija openbaarde zich een heel ander onderzoeksgebied voor hem. Al twee eeuwen lang verkeerden de mijnwerkers er onder erbarmelijke omstandigheden en Scopoli was de eerste academisch opgeleide arts die ze überhaupt te zien kregen. Voorheen waren ze aangewezen geweest op kwakzalvers en keisnijders die zich beperkten tot aderlatingen en schedelboringen.

Scopoli ontdekte de harde realiteit van de kwikwinning: jonge mannen met een vale huidskleur, trillende ledematen en gekromde ruggen, waarvan sommigen zelfs aan hallucinaties leden. Ondanks deze risico’s besloot Scopoli om iedere dag in de mijn af te dalen. Hij wilde zich persoonlijk een indruk vormen van de toestand ondergronds en brak daarmee met de traditionele benadering van artsen die enkel over verschijnselen en symptomen spraken die ze op afstand vernomen hadden. Vooral bij ongevallen stond Scopoli vooraan in de mijngang om de exacte oorzaak vast te stellen. Maar hij vroeg de mijnwerkers ook naar hun dagelijkse leven, voedingspatroon en ziekteverleden. Hij bestudeerde nauwgezet hun klachten, zonder op zoek te gaan naar een wondermiddel.

Aanbevelingen

Scopoli kwam al snel tot de conclusie dat de werkomstandigheden verbeterd moesten worden. Zo stelde hij een rotatiesysteem voor waarbij mijnwerkers die in gangen met hoge kwikdampen moesten werken al na enkele uren afgelost werden. Daarnaast adviseerde hij hun collega’s die door het hakken onder het stof kwamen te zitten nadien van kleding te wisselen, zodat de kwikhoudende mineralen zich niet overal zouden verspreiden. De directie kreeg de aanbeveling om werkkleding beschikbaar te stellen en indien nodig ziekteverlof te verlenen. Hij was er van overtuigd dat preventie ook een zekere mate van scholing vereiste en in korte bijeenkomsten maakte hij de mijnwerkers bewust van de gevaren van kwikzilver.

Na zeven jaar dienst in Idrija zette Scopoli uiteindelijk zijn bevindingen ook op papier: arbeidsomstandigheden, ziektebeelden, aanbevelingen ter behandeling van kwikvergiftiging, maar vooral het voorkomen daarvan. Daarmee was het één van de vroegste voorbeelden van arbeidsgeneeskunde en baanbrekend op het gebied van de arbeidsomstandigheden. Van het resultaat moeten we ons overigens geen al te grote voorstellingen maken. Pas begin vorige eeuw voerde de mijn van Idrija verplichte werkkleding in en konden de mijnwerkers ziekteverlof krijgen. Scopoli kreeg later bekendheid vanwege zijn botanisch onderzoek en ironisch genoeg niet door zijn pionierswerk op medisch gebied.

Bronnen