Fré Dommisse wilde de kloof tussen ‘normaal’ en ‘abnormaal’ slechten

Fré Dommisse was een schrijfster die in 1929 de semi autobiografische roman Krankzinnigen publiceerde die veel aandacht trok, niet alleen in de wereld van de geestelijke gezondheidszorg, maar ook ver daarbuiten.

Mijn innige wensch is […] dat de leeken het zullen lezen, opdat de kloof tussen hen en zenuwzieken verdwijnen ga.

Dommisse was een schrijfster met een missie: ze wilde de wereld laten zien dat de ‘krankzinnige’ geen bezetene is maar een gewoon mens. Een zieke mens die weer beter kan worden. De kloof tussen ‘nomaal’ en ‘abnormaal’ moest geslecht. Catharina Th. Bakker begint en eindigt de biografie van Fré Dommisse met een foto uit 1937, waarop ze te zien is tussen de eminente grootheden van de toenmalige geestelijke volksgezondheid. De foto is genomen bij een feestdiner in Hotel Americain en Fré, voormalig patiënt, zit erbij als erkend praktijkdeskundige avant la lettre.

Hoe kon een ex-patiënte zomaar aan tafel zitten tussen bekende psychiaters, zenuwartsen en maatschappelijk werksters? In deze nieuwe biografie beschrijft Catharina Bakker wat Fré Dommisse bewoog, wat haar missie was en wat het opleverde. Bakker publiceerde eerder een biografie van de lijfarts van koning Willem I en daarvoor deed zij onderzoek naar de geschiedenis van de geestelijke gezondheidszorg in Nederland.

Een turbulente jeugd

Fré Dommisse, in 1900 geboren te Ophemert, had een turbulente jeugd. Haar vader stierf vijf maanden na haar geboorte en haar moeder die blind was. bleef achter met zes kleine kinderen. Van jongs af aan wilde Fré schrijfster worden en ze oefende al vroeg met opstellen en verhalen die niet alleen goed geschreven waren, maar ook blijk gaven van maatschappelijke betrokkenheid. Ze werd een lastige en piekerende puber die een zoektocht begon naar idealen en via het katholicisme en het spiritisme terecht kwam bij christen socialisme, ontwapening en antimilitarisme.

De schrijfster leidt ons langs de politieke en internationale verwikkelingen rond de Eerste Wereldoorlog en laat zien dat Fré langzaam de weg kwijt raakte in de turbulentie van die tijd. In haar radicale streven naar het hogere en naar grote idealen werd Henriëtte Roland Holst haar heldin en later ook haar vriendin.

Fré doet mee met anti-oorlogsdemonstraties maar de nieuwe idealen schieten te kort. Ze bezwijkt onder de spanningen, zorgen, angsten en wanen die haar kwellen en komt uiteindelijk vanaf 1918 in verschillende inrichtingen terecht. Dat betekende in die tijd dat je opgesloten was en niets te doen had. Van therapie was geen sprake: men ging er van uit dat krankzinnigheid ongeneeslijk was. De psychiatrie staat in die tijd dus nog in de kinderschoenen en de biografe neemt ons mee in de ontwikkelingen en vernieuwingen in dit veld. Fré heeft het geluk dat zij verschillende ‘progressieve’ dokters treft die ervan overtuigd zijn dat met therapie en zorg zenuwziekte overwonnen kan worden.

Catharsis

Uiteindelijk, na ongeveer tien jaar verblijf in inrichtingen en afwisselend korte periodes van herstel, beleeft Fré haar persoonlijke bevrijding door het schrijven en in 1929 publiceren van haar boek Krankzinnigen. In dit boek zit de lezer in het hoofd van ene Dé van der Velde, die is opgenomen in een gesticht. Vanuit dat perspectief leeft de lezer mee met de vlagen van waanzin, de periodes van zelfinzicht, kortom de belevenissen en de beleving van de ‘krankzinnige’.

Dé van der Velde is het alter ego van Fré Dommisse. De biografe neemt ons mee in haar bewijsvoering dat deze roman gebaseerd is op Fré’s eigen ervaringen. Het schrijven betekende voor Fré een catharsis: met het verschijnen van dit boek, was Fré definitief verlost van haar kwade herinneringen. Fré de krankzinnige was verdwenen en Fré de schrijfster was geboren, aldus de biografe.

Na het verschijnen van het boek heeft Fré Dommisse haar missie ‘de kloof te dempen’ onvermoeibaar vervolgd door middel van spreekbeurten, artikelen en debatten. Haar boek werd goed verkocht, ook buiten de wereld van de professionals en beleefde uiteindelijk vier herdrukken. Ze publiceerde nog een aantal eveneens semi-autobiografische romans over relaties binnen het gezin, de ontwikkeling van kinderen met een verstandelijke beperking, en het seksleven van pubers. Allemaal onderwerpen waar de maatschappelijke en de persoonlijke ontwikkeling elkaar raken.

Fré schrok er niet voor terug om de stilte over bepaalde maatschappelijke onderwerpen te doorbreken. Haar debuut was en bleef haar hoofdwerk, een steen in de vijver. Ze bleef haar leven lang actief met lezingen, cursussen en artikelen naar aanleiding van dit boek. Tot lang na de Tweede Wereldoorlog zou dit werk doorklinken in de opleiding van professionals in de psychiatrische zorg.

Maatschappelijke impact

Fré Dommisse heeft volgens de biografe de status bereikt van romanschrijfster van literatuur met een hoofdletter. Haar boeken werden door de kritiek goed ontvangen. Met haar poëtische, directe stijl, oog voor detail en maatschappelijke betrokkenheid maakte ze indruk op recensenten. De biografe zet de schrijfster Fré Dommisse neer in de literaire wereld van het interbellum waar ze collega’s en geestverwanten vond zoals Simon Vestdijk en Henriette Roland Holst en later ook Clare Lennart. Het belang van Fré Dommisse is toch vooral gelegen in haar maatschappelijke impact en haar betekenis voor de ontwikkeling van de geestelijke gezondheidszorg, tientallen jaren vóór de opkomst van de ‘kritische psychiatrie’. Zij kan met recht een pionier op dit gebied worden genoemd.

Na 1945 woont Fré in Doorn, samen met haar levenspartner Dina de Jong. De biografe beschrijft genuanceerd hoe deze twee vrouwen hun intieme relatie inpasten binnen de toenmalige sociale verhoudingen. Hoe dit ook zij, Fré vindt hier rust en stabiliteit. Samen runnen ze een kunsthandel, annex galerie en daar hebben ze het heel druk mee. Vooral in de eerste jaren na de bevrijding heeft de zaak als cultureel centrum de wind in de zeilen in Doorn en omstreken. Fré doet nog een aantal pogingen om de literaire draad weer op te pakken, maar het lukt niet meer om met nieuw literair werk de kritiek te imponeren. De biografe schrijft dit toe aan een gebrek aan zelfvertrouwen als het om schrijven gaat. Maar misschien was de urgentie, die ze bij haar debuut had gevoeld, in de loop van de tijd toch wat verflauwd. Fré Dommisse had haar missie inmiddels volbracht, in ieder geval voor zover zij dat als schrijfster en ervaringsdeskundige in eigen hand kon hebben.

Een bijzondere vrouw met een complex karakter

De nieuwe biografie van Catharina Bakker is goed geschreven en boeiend. Het is een aantrekkelijk boek, mooi vormgegeven en voorzien van prachtig beeldmateriaal. De biografe neemt haar lezers mee op haar ontdekkingsreis door de bronnen. Het resultaat is een mooi portret van een bijzondere vrouw met een complex karakter. Beroerd door de maatschappelijke woelingen van haar tijd slaagt zij erin om haar missie bij een groot publiek over het voetlicht te brengen. Ze deed dat als ‘ervaringsdeskundige’ vóór het woord bestond.

Pas na de eeuwwisseling zien we een stijgende lijn in het aantal getuigenissen van patiënten en hun naasten. Het is fascinerend om te lezen hoe in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw al zoveel vernieuwing plaatsvond in de wereld van de geestelijke gezondheidszorg, mede dankzij haar inspanningen. Voor eenieder die tot nog toe nauwelijks iets weet van deze wereld, is dit boek zelfs een mooie introductie.

Voor degenen die zich nog verder willen verdiepen in Fré Dommisse en haar missie, is er een herdruk van het debuut Krankzinnigen uit 2022. Deze herdruk uit de reeks Salamander is waarschijnlijk nog steeds te verkrijgen.