De Pool die in Amerika een held werd: Tadeusz Kościuszko

‘De enige ware Pool in Europa’

In de Verenigde Staten zijn de meeste standbeelden van de Amerikaanse held George Washington. Maar een goede tweede is een Pool: Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko. Ik kon dat maar moeilijk geloven, maar het bleek echt te kloppen. En er zijn niet alleen beelden van hem gemaakt: er zijn ook (grote) bruggen naar hem genoemd, musea aan hem gewijd en er is zelfs een stad in de staat Mississippi die zijn naam draagt. De derde president van de Verenigde Staten, Thomas Jefferson, zei eens over hem: ‘As pure a son of liberty, as I have ever seen.’ Wie was deze man?

Kościuszko werd in 1746 in het oosten van Polen geboren, in het huidige Belarus. Hij was de zoon van een edelman, en maakte deel uit van de adellijke elite die het Gemenebest van Polen en Litouwen bestuurde. Dat Gemenebest was toen echter al op zijn retour. De omringende staten Rusland, Pruisen en Habsburgs-Oostenrijk ontwikkelden zich in versneld tempo tot gecentraliseerde en strak geleide staten, die een groot deel van hun staatsbudget aan defensie besteedden. Polen wist daar weinig tegenover te stellen. De adel bestuurde nog steeds het land, de koning werd pas na wekenlange Poolse landdagen gekozen en een centraal defensiebudget ontbrak. Het land werd daardoor steeds meer een speelbal van de sterkere buurstaten, die het land onder elkaar zouden verdelen.

De laatste Poolse koning was in feite al door toedoen van de Russische tsarina Catharina de Grote verkozen, die daarmee een grote invloed op Polen had gekregen. In 1772 vond de zogenaamde Eerste Poolse Deling plaats. Daarbij verloor Polen ongeveer dertig procent van zijn grondgebied en bevolking aan zijn drie buurstaten. Vlak voor die deling was Kościuszko al naar Parijs vertrokken om daar militair ingenieur te worden. In Parijs raakte hij echter ook bekend met de ideeën uit de verlichting over vrijheid en democratie. Het waren die idealen, maar meer nog een op niets uitgelopen liefde in zijn thuisland Polen, die ervoor zorgden dat hij ervoor koos Europa te verlaten. Hij vertrok naar de Verenigde Staten.

Daar was net de Onafhankelijkheidsoorlog uitgebroken, waarin de Amerikanen zich van de Britse overheersing probeerden te bevrijden. Kościuszko bood in zijn nieuwe vaderland zijn diensten als ingenieur aan, verkreeg er de rang van kolonel en speelde in verschillende veldslagen een doorslaggevende rol omdat onder zijn leiding efficiënte verdedigingswerken werden gebouwd. Hij werd dan ook hierom door het Amerikaanse Congres onderscheiden.

De Poolse tragiek

Toen de oorlog door de Amerikanen was gewonnen, keerde Kościuszko terug naar Polen, dat zich na de Eerste Deling in een crisissituatie bevond. Er was een discussie op gang gekomen wat er aan het bestuur van het land zou moeten worden verbeterd, en er werd nu wél geld vrijgemaakt voor een centraal leger. Kościuszko kreeg daarin onmiddellijk een hoge functie.

Nog veel belangrijker was dat in 1791 door het nationale parlement, de Sejm, een grondwet werd aangenomen waardoor de inspraak van grote groepen uit de lagere adel en de hogere burgerij werd geregeld. Het was de tweede grondwet in de wereld – de Amerikaanse was de eerste – en de eerste in Europa. Weliswaar was de Poolse grondwet een stuk minder liberaal dan de Franse die kort daarna tijdens de Franse Revolutie werd aangenomen, maar hij getuigde toch van een moderne manier van denken over de verhouding tussen de staat en zijn burgers.

De ferme houding van Polen bleef niet onbeantwoord. Catharina de Grote viel opnieuw Polen binnen, gesteund door de hogere Poolse adel, die net als de tsarina niets van de democratische hervormingen moest hebben. Terwijl de koning zich bij de buitenlandse overheersing neer leek te leggen, leidde Kościuszko de verdediging van zijn land. Polen verloor de strijd echter, en daarmee werd de Tweede Poolse Deling (1793) een feit: nog meer gebieden werden verdeeld onder Pruisen, Oostenrijk en Rusland. Daarna leidde Kościuszko nog een opstand tegen de Russische overheersing, die zich feitelijk ook keerde tegen de passieve houding van de Poolse koning. Nog tijdens die opstand verklaarde Kościuszko dat de lijfeigenschap in Polen werd afgeschaft.

De Russen sloegen ook dat verzet echter neer, waarna bij de Derde Poolse Deling (1795) het restant van Polen werd opgedeeld tussen Pruisen, Rusland en Oostenrijk. Voor de eerste keer in de moderne Europese geschiedenis hield een staat, door toedoen van zijn buurlanden, helemaal op te bestaan. Het zou 123 jaar duren voordat het land weer op de kaart zou terugkeren.

Kościuszko zelf werd gevangengenomen en verbannen naar Sint-Petersburg. Daar groeide hij uit tot een ware martelaar van de vrijheid, een status die hij zelf voedde met dramatisch klinkende uitspraken als:

Ik ben de enige ware Pool in Europa, al de anderen zijn door omstandigheden de onderdanen van verschillende machten geworden.

Pas na het overlijden van tsarina Catharina de Grote en het aantreden van haar zoon Paul I keerden zijn kansen. Na de belofte aan de nieuwe tsaar dat hij Polen nooit meer zou bezoeken, werd hij vrijgelaten en vertrok hij opnieuw naar de Verenigde Staten. Hij leefde daar enkele jaren in Philadelphia en onderhield goede contacten met Founding Fathers als Benjamin Franklin, George Washington en Thomas Jefferson.

De laatste jaren van zijn leven bracht hij door in Europa. Daar maakte hij de opmars van Napoleon mee. Toen die ten strijde trok tegen Rusland en de Polen voor zich wilde winnen door hun een eigen staat te beloven, was hij sceptisch en hield hij zich afzijdig. Vreemd genoeg stelde hij wel een korte tijd vertrouwen in tsaar Alexander I, de man die Napoleon uit Rusland verdreef. Hij koesterde de illusie dat deze tsaar wel onafhankelijkheid aan Polen zou schenken. Maar toen bleek dat ook hij Polen feitelijk weer bij Rusland wilde inlijven trok Kościuszko zich teleurgesteld op een landgoed in Zwitserland terug, om daar in 1817 te overlijden.

In zijn testament had hij aan Thomas Jefferson de opdracht gegeven om zijn Amerikaanse bezittingen te gebruiken om slaafgemaakten vrij te kopen – inclusief die van Jefferson zelf, een opdracht waar echter niets mee werd gedaan. In de jaren daarna werd hij overal in Amerika en Europa, maar ook daarbuiten, vereerd. Romantici als Lord Byron en John Keats bezongen hem, er werd een berg in Australië naar hem vernoemd en in het door Oostenrijk bezette deel van Polen wierpen vrijwilligers net buiten Kraków een enorme herdenkingsheuvel van driehonderdzesentwintig meter hoog op. De Amerikaanse president William Henry Harrison zei over hem:

Zijn roem zal voortduren tot vrijheid over de hele wereld heerst. Waarom? Omdat zijn naam Polen is.