Van Gogh en de aardappel: symbool van het Brabantse boerenleven

Het Noordbrabants Museum in Den Bosch heeft een tentoonstelling samengesteld over een opmerkelijk thema in het vroege werk van Vincent van Gogh: de aardappel. De knol, alomtegenwoordig in het negentiende-eeuwse regionale boerenbestaan, groeide bij Van Gogh uit tot een symbool voor het Brabantse boerenleven.

Vincent van Gogh (1853-1890) schilderde in zijn Brabantse jaren geregeld boeren en hun omgeving. Daarbij koos hij opvallend vaak voor de aardappel als motief. Terwijl andere kunstenaars stillevens samenstelden met verleidelijke en luxueuze objecten of kleurrijk fruit, beeldde Van Gogh aardappels af in hun pure vorm: dof, stoffig en aards. In zijn ogen verbeeldden ze het ruwe boerenbestaan dat hij wilde vastleggen.

Het beroemdste voorbeeld is De aardappeleters uit 1885, waarin een boerengezin rondom een dampende schaal aardappels zit, met de sporen van het harde werk nog zichtbaar op hun gezichten en handen. Al vroeg in zijn kunstenaarscarrière schilderde Vincent van Gogh (1853-1890) alledaagse voorwerpen, waaronder de aardappel. Conservator Helewise Berger:

Zijn aardappels zijn ‘boerengoud’: eenvoudig, no-nonsense, en ze hebben een duidelijke boodschap; Van Gogh vond diepe betekenis in hoe dicht de mens met de natuur samenleefde op het platteland.

Een centraal werk in de tentoonstelling is Kop van een vrouw (Gordina de Groot) uit 1885. De geportretteerde boerendochter Gordina, die ook te zien is in De aardappeleters, was een belangrijk model voor Van Gogh. Het Noordbrabants Museum verwierf het schilderij in 2024. Ook worden vroege studies als Aardappelschillende vrouw (1881) en een Parijse variant uit 1886 getoond.

De tentoonstelling sluit aan bij een breder onderzoek naar de betekenis van de aardappel in de negentiende eeuw, zowel in het dagelijks leven van mensen als in de kunst. Juist in de kleine boerenbedrijven was de ‘erpel’ belangrijk, het gewas was relatief gemakkelijk te verbouwen, ook op de ‘arme’ gronden in Brabant. Het dagelijkse menu, vooral onder de arme gezinnen en kleine boerenbedrijven in Nederland, bestond in die tijd hoofdzakelijk uit aardappels.

Van Gogh wilde laten zien dat de mensen die uit de schotel aten met dezelfde handen de aarde hadden omgespit. Schilderijen van het boerenleven moesten ruiken naar spek, rook en aardappelwasem.

Verbondenheid

Met deze tentoonstelling laat het Noordbrabants Museum opnieuw zien hoe sterk Van Gogh verbonden was met Brabant. Eerder opende het museum al een vaste presentatie over de kunstenaar. Voor 2026 en 2027 staan ook tentoonstellingen gepland over kunstenaars Jan Sluijters en Suze Robertson en hun relatie tot Van Gogh.

De tentoonstelling Van Gogh en de aardappel loopt van 11 oktober 2025 tot en met zondag 1 februari 2026.