Voor de Belgische kust lag zo’n 6.000 jaar geleden een barrière-eilandensysteem. Het kustsysteem bestond toen uit zandeilanden met daarachter een mozaïek van zandplaten, slikken en schorren, vergelijkbaar met de huidige Nederlandse Waddenzee. Het eiland Testerep maakte deel uit van dat systeem. Vanaf ongeveer 500 n.Chr. begon Testerep, door een nog onbekende reden, te verdwijnen, terwijl de huidige Stroombank zandbank zich rond 700 n.Chr. begon te vormen op de restanten van de zeewaartse kant van het eiland.
Deze bevindingen komen voort uit onderzoek in het kader van het FWO-project ‘Testerep’, waarin de afgelopen vier jaar een multidisciplinair team van de Vrije Universiteit Brussel (VUB), het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ), de KU Leuven en Howest – Digital Arts & Entertainment (HOWEST DAE) samenwerkte.
Onderzoekers van de VUB, het VLIZ en de KU Leuven reconstrueerden het vroegere landschap van het centrale deel van de Belgische kust. In de prehistorie moet dat landschap er hebben uitgezien als een barrière-eilandsysteem, vergelijkbaar met de huidige Waddenzee. Sindsdien veranderde het landschap ingrijpend.
Getijdengeulen
De onderzoekers richtten zich vooral op Testerep, een eiland voor de Belgische kust dat tussen Nieuwpoort en Oostende lag en waarvan het zeewaartse deel nu verdronken is. Het onderzoek toont dat er voor Nieuwpoort en Oostende oude, begraven getijdengeulen liggen, geulen via dewelke het zeewater in- en uitstroomde bij vloed en eb. De geul voor Nieuwpoort reikt minstens 3 km in zee, die voor Oostende zo’n 4 km. De geulen zijn respectievelijk ongeveer 7,5 km en minstens 3,3 km breed.
Dateringen wijzen erop dat de bewaarde geul bij Nieuwpoort al vóór 4500 v.Chr. actief was en dat bleef tot minstens 500 n.Chr. Aan de Oostendse kant startte de activiteit zeker al duizend jaar vroeger (rond 5500 v.Chr.). Wanneer die geul precies zijn functie verloor is minder zeker. Omdat getijdengeulen de zee verbinden met achterliggende getijdenbekkens, leveren de oude geulen bewijs dat het nu geërodeerde Testerep een barrière-eiland was. Sterk vergelijkbaar met de barrière-eilanden in de huidige Nederlandse Waddenzee.
Verder op zee troffen de onderzoekers pakketten van zanderige kustafzettingen aan die wijzen op een energierijke afzettingsomgeving. Die sedimenten dateren van tussen 5000 v.Chr. en 700 n.Chr. en zijn goed bewaard onder de recentere afzettingen van de huidige Stroombank. De Stroombank is een zandbank gelegen ongeveer twee kilometer uit de kust van Oostende. De bank loopt van Westende tot Klemskerke, waar hij overgaat in het strand. In totaal is hij ongeveer 20 km lang en zo’n 1 km breed. De aanwezigheid van de zandafzettingen onder de Stroombank, die erg lijken op zand dat we vinden op het strand, wijst vermoedelijk op de zeewaartse grens van het barrière-eiland Testerep.
Op de landwaartse zijde van het vroegere Testerep vond het team goed bewaarde veenlagen, samengeperste resten van moerasplanten, die doorsneden werden door oude getijdengeulen. Dat veen wijst op rustigere omstandigheden achter de barrière, zoals we die ook vandaag zien landinwaarts van barrière-eilanden.
Samen met geologisch bewijs vanop het land, dichte netwerken van oude getijdengeulen, klei afgezet in het intergetijdengebied, en wijdverspreide veenpakketten, tonen de bevindingen op zee aan dat er voor het centrale deel van de Belgische kust een barrière-eilandensystreem lag, met Testerep als één van die eilanden. Dateringen geven aan dat het systeem minstens vier millennia standhield.
Waddenzee
Dat soort landschap lijkt sterk op de moderne Nederlandse Waddenzee: een dynamisch lappendeken van barrières, zandplaten, slikken en schorren, gevormd door het samenspel van getijden en golven. Hoewel de onderliggende geologie en de hydrodynamische omstandigheden van de Waddeneilanden en Testerep verschillend zijn, moet het landschappelijke uitzicht van de oude Belgische kust zeer vergelijkbaar zijn geweest met de huidige Waddenkust.
Tussen de derde en achtste eeuw n. Chr. begon het zeewaartse deel van het Testerep barrière-eiland te eroderen. De oorzaak van Testereps verdwijning is nog onduidelijk. Mogelijke verklaringen lopen uiteen van veranderingen in intensiteit van stormen en wijzigingen in het zeespiegelniveau tot verschuivingen in de aanvoer van sediment door menselijke activiteiten. Rond 700 n.Chr. begon de Stroombank zich geleidelijk te vormen, evenwijdig aan de huidige kustlijn, en dat op de plaats van het verdwijnende eiland. Uit het geologische onderzoek blijkt dat er ook al rond 1200 n.Chr. duidelijke sporen van kusterosie op Testerep te zien waren, bijvoorbeeld waar de afzettingen van de vroegere getijdengeulen bij Nieuwpoort zijn afgesneden.
“Onze resultaten wijzen erop dat het centrale deel van de Belgische kust waarschijnlijk gedurende duizenden jaren zandeilanden telde, waarvan Testerep er een was”, zegt VUB-archeoloog Soetkin Vervust, coördinator van het Testerep-project.
Door in beeld te brengen wat zich onder de zeebodem bevindt en de zand- en veenlagen te dateren, kunnen we de ontbrekende pagina’s in de kustgeschiedenis invullen, rekening houdend met wat we nog niet weten.
Het team van mariene wetenschappers, archeologen en modelleurs gebruikte hoge-resolutie akoestische beeldvorming (op geluid gebaseerde zeebodemscans), sedimentkernen (gelaagde monsters uit de zeebodem), radiokoolstofdatering en luminescentiedatering (een licht-gebaseerde methode die onthult wanneer zandkorrels voor het laatst daglicht zagen) om het vroegere eiland Testerep en de Stroombank te bestuderen.
De legende van het eiland Nagele
Animatie: een archeologische kaart van het IJsselmeergebied
De oudste schedel van Vlaanderen
Het Mannetje van Willemstad
Stonehenge – Het beroemdste megalithische monument ter wereld