Boek over Joodse jongen die 22.000 kilometer aflegde om te overleven

In De vlucht van David Brenner vertelt Nicolette Knobbe het waargebeurde verhaal van een Joodse jongen die tijdens de Tweede Wereldoorlog alles verliest, maar blijft vluchten om te overleven. In oktober 1938 wordt de tienjarige David Brenner samen met zijn moeder en zusje uit hun huis in Keulen verdreven, alleen omdat ze Joods zijn. Wat volgt is een jarenlange tocht door Europa en Azië, langs Oost-Polen, Siberische werkkampen en Kazachstan. Onderweg verliest David alles wat hem dierbaar is. Kevin Prenger stelde de schrijfster enkele vragen over haar boek.

De hoofdpersoon in uw boek heet David Brenner, maar zijn verhaal is gebaseerd op het leven van Joseph Rosenbaum. Hoe kwam u in aanraking met zijn verhaal en waarom gebruikte u niet zijn eigen naam?

“Jaren geleden las ik Die Odyssee der Kinder van Jutta Vogel, over de zogenoemde Teheran-kinderen. Joseph Rosenbaum was een van die kinderen. Zijn levensverhaal raakte me en ik ben zijn route en achtergrond stap voor stap gaan onderzoeken. Dat onderzoek groeide uiteindelijk uit tot dit boek. Het boek is gebaseerd op waargebeurde feiten, maar de persoonlijke details uit zijn kinderleven zijn nergens vastgelegd. Vriendschappen, gedachten en gevoelens moest ik als schrijver invullen. Daarom vond ik het passend om voor Joseph Rosenbaum een andere naam te kiezen.

Wat motiveerde u om een boek te schrijven over Joseph Rosenbaum en welke bronnen had u tot uw beschikking?

“Voor mij waren er twee belangrijke drijfveren. Allereerst de onbekendheid van dit hoofdstuk uit de oorlogsgeschiedenis. De evacuatie van de Teheran-kinderen is internationaal onderzocht, maar in Nederland nauwelijks bekend. Dat gegeven alleen al maakte dat ik vond dat dit verhaal verteld moest worden. Daarnaast gaat het om een kind op de vlucht. Oorlog en gedwongen migratie zijn geen afgesloten thema’s. In grote historische verhalen verdwijnen kinderen vaak naar de achtergrond. Door zijn levensverhaal centraal te stellen, wilde ik laten zien wat zulke gebeurtenissen betekenen voor één individueel kinderleven.

Voor mijn onderzoek heb ik gebruikgemaakt van historische studies en archiefmateriaal. Belangrijke boeken waren onder meer Tehran Children van Mikhal Dekel, A Train to Palestine van Randy Grigsby, Children of Zion van Henryk Grynberg en Die Odyssee der Kinder van Jutta Vogel. Daarnaast raadpleegde ik collecties van onder meer Yad Vashem, het United States Holocaust Memorial Museum, het Jüdisches Museum Berlin en het NIOD.

Rosenbaum was een van de 870 Teheran-kinderen: Joodse kinderen die in 1943 vanuit de Sovjet-Unie via Iran naar Palestina gebracht. Kunt u hierover iets meer vertellen?

“De meeste kinderen kwamen uit Polen. Na de Duitse en Sovjet-inval in 1939 waren zij naar het oosten gevlucht of gedeporteerd en belandden zij in werkkampen in de Sovjet-Unie. In 1941 veranderde hun situatie door een akkoord tussen de Poolse regering in ballingschap en de Sovjet-Unie. Het Poolse leger onder leiding van generaal Anders werd gevormd en met dit leger trokken ook duizenden burgers mee, onder wie veel Joodse kinderen. Via Centraal-Azië bereikten zij Iran, waar zij in 1942 in en rond Teheran werden opgevangen.

In 1943 reisden 870 kinderen verder naar het Britse mandaatgebied Palestina. Na aankomst werden zij onder meer ondergebracht in het detentiekamp Atlit en later verdeeld over kibboetsen en jeugdinstellingen.

U schrijft uw boek vanuit het perspectief van Rosenbaum. Kon u zich goed in hem en de omstandigheden waaronder hij overleefde inleven?

“De historische omstandigheden waren goed te reconstrueren; daarover is veel geschreven. De grotere uitdaging lag in het kinderperspectief. Kinderen beleven ingrijpende gebeurtenissen anders dan volwassenen. Hun wereld is kleiner en concreter. Waar volwassenen geopolitieke ontwikkelingen zien, ervaart een kind vooral wat zich direct om hem heen afspeelt. Door dat steeds voor ogen te houden, kon ik vanuit zijn perspectief schrijven.

Het lukt u contact te krijgen met de echtgenote en kinderen van uw inmiddels overleden hoofdpersoon. Hoe stonden zijn er tegenover dat een onbekende in Nederland een boek schreef over hun man en vader? Leverden zij u nog aanvullende informatie?

“De echtgenote van mijn hoofdpersoon leeft nog. Zij woont in Los Angeles en vindt het belangrijk dat dit soort geschiedenissen verteld blijven worden. Volgens haar kan er niet genoeg aandacht zijn voor de ervaringen van deze generatie. Ook hun twee kinderen reageerden positief op mijn benadering. Zij hebben mij onder meer geholpen bij het selecteren van geschikte foto’s en het controleren van persoonlijke details. Een van hun zonen zal binnenkort naar Nederland komen. We hebben afgesproken elkaar dan te ontmoeten. Dat zie ik als een bijzonder moment, omdat het onderzoek dat jarenlang vooral uit archiefwerk bestond, daarmee ook een persoonlijke ontmoeting krijgt.

U schreef eerder vele reisboeken. Kon u uw ervaring gebruiken of moest u erg omschakelen om dit boek te schrijven?

“Het verschil met mijn eerdere werk zit vooral in het onderwerp en de aanpak. Waar reisboeken vooral inspireren tot ontdekken, vraagt een historische roman om terughoudendheid en nauwkeurigheid bij het verwerken van bestaande bronnen en levensverhalen. Toch is er ook overlap. De route die David aflegde besloeg meer dan 22.000 kilometer. Het reconstrueren van die reis vergde veel historisch onderzoek. Ik heb mij intensief verdiept in archieven, memoires en literatuur om de politieke en maatschappelijke context van elke etappe goed te begrijpen. In die zin reisde ik als het ware met hem mee, niet fysiek, maar door mij stap voor stap in zijn tijd en omgeving te verplaatsen.

In een reflectie in het slot van uw boek schrijft u dat u wel eens twijfelde of u verder moest gaan met schrijven. Waarom was dit en wat gaf de doorslag om dit boek toch succesvol af te ronden?

“Het onderwerp raakt aan gevoelige thema’s. Ik was mij ervan bewust dat de beschrijving van de Joodse vervolging in de Tweede Wereldoorlog soms wordt gelezen vanuit hedendaagse discussies. Tegelijkertijd staat dit verhaal op zichzelf. Het is geen commentaar op het heden, maar een reconstructie van wat een kind in oorlogstijd meemaakte. Mijn verantwoordelijkheid lag niet in het duiden van actuele politieke kwesties, maar in het zo zorgvuldig en waarheidsgetrouw mogelijk weergeven van zijn levensgeschiedenis. Dat besef gaf rust en richting om het boek af te ronden.

Wat hoopt u dat lezers van uw boek bijblijft?

“Het boek opent met een citaat van de filosoof Emmanuel Levinas: Au moment même où tout est perdu, tout est possible (Op het moment dat alles verloren lijkt, is alles mogelijk). Dat past bij Josephs levensverhaal: verlies en ontworteling, maar ook overleven en opnieuw beginnen. Die gedachte reikt verder dan dit ene leven en maakt het verhaal hoopgevend, ook in een bredere context. Ik hoop dat zijn lange vlucht blijft doorwerken bij de lezer. De geschiedenis van de Teheran-kinderen laat zien dat achter grote politieke gebeurtenissen individuele levens schuilgaan. Dat besef blijft relevant.