Wetenschap is geen absolute waarheid, maar ook niet ‘zomaar een mening’

Eeuwenlang was men er in Europa van overtuigd dat zwarte zwanen niet bestonden. Zulke dieren stonden, net als paarse koeien en vliegende varkens, symbool voor iets onmogelijks. Alle zwanen waren wit. Toen Europese reizigers in de zeventiende eeuw in Australië echter toch zwarte zwanen aantroffen, moesten wetenschappers hun theorie, die ze eeuwenlang als absolute waarheid hadden gezien, plotseling bijstellen.

Door één onverwachte waarneming werd een diepgewortelde overtuiging zo dus aan het wankelen gebracht – een klassiek voorbeeld van hoe wetenschappelijke kennis zich ontwikkelt en soms moet worden herzien. ‘Het bewijst maar: wetenschap is geen absolute waarheid. Maar het is ook niet zomaar een mening’, aldus het Teylers Museum in Haarlem dat later dit jaar met een tentoonstelling komt over de werking van de wetenschap. Aan de hand van historische voorbeelden wordt hierin ingezoomd op vijf basisprincipes van de wetenschap.

Bewijzen – Leonardo da Vinci en de aortaklep

In de tentoonstelling komt onder meer de historische alleskunner Leonardo da Vinci voorbij. Op basis van anatomisch onderzoek vermoedde de beroemde kunstenaar en onderzoeker al in de vijftiende eeuw hoe de aortaklep in het hart functioneert. Da Vinci bestudeerde het hart intensief en maakte nauwkeurige tekeningen van hartkamers, kleppen en bloedstromen. Hij concludeerde onder meer dat het hart een spier was en niet slechts een orgaan dat bloed verwarmde, zoals lange tijd werd gedacht. Pas vijfhonderd jaar later konden wetenschappers met moderne beeldvormingstechnieken een kloppend hart in detail bestuderen en bleek dat verschillende observaties van Da Vinci opvallend accuraat waren.

Herhalen – nog een keer…

Een ander wetenschappelijk principe dat in de tentoonstelling wordt behandeld is herhaalbaarheid. Wetenschappelijke conclusies moeten controleerbaar zijn en door anderen opnieuw kunnen worden getest. Zo wordt aandacht besteed aan experimenten rond telepathie. Ondanks herhaalde pogingen is het onderzoekers nooit gelukt om onder gecontroleerde omstandigheden overtuigend bewijs voor gedachtenlezen te leveren.

Bijstellen – van ‘uitgestorven’ vis tot wetenschappelijke dwaling

De tentoonstelling besteedt ook aandacht aan de coelacanth, een vissoort waarvan wetenschappers lange tijd aannamen dat deze was uitgestorven. De soort was uitsluitend bekend uit fossielen, totdat in 1938 onverwacht een levend exemplaar werd gevangen voor de kust van Zuid-Afrika. De vondst dwong onderzoekers hun inzichten bij te stellen, net zoals dat eerder moest na de ontdekking van de zwarte zwanen in Australië.

Toetsen – wetenschap als teamwork

In het onderdeel toetsen laat het museum zien dat wetenschappelijk onderzoek nooit een soloproject is. Onderzoekers kijken voortdurend kritisch naar elkaars werk. Die scherpe blik helpt om fouten te ontdekken, maar ook om fraude te ontmaskeren. Ter illustratie van dat laatste wordt stilgestaan bij de beruchte zaak van de Piltdown-mens. In 1912 presenteerden Britse onderzoekers een vermeende ‘ontbrekende schakel’ tussen mens en aap. De vondst kreeg internationaal veel aandacht, maar later bleek sprake te zijn van een vervalsing. Met behulp van nieuwe onderzoekstechnieken werd vastgesteld dat het ging om een combinatie van menselijke en dierlijke resten.

Voortbouwen – op de schouders van anderen

Het laatste basisprincipe dat aan bod komt is ‘voortbouwen’. Het museum:

Kennis groeit stap voor stap, doordat elke generatie wetenschappers voortbouwt op het werk van de vorige. Oude ideeën worden heroverwogen, wetenschappers kunnen leren van andere culturen of verbeterde technieken inzetten. Door nieuwe inzichten komt wetenschap steeds weer iets dichterbij ‘de waarheid’.

Dat wetenschappelijke vooruitgang soms traag verloopt, bleek bijvoorbeeld op het gebied van inenting tegen de pokken. In Afrika en Azië vond men veel eerder dan in Europa of Amerika een manier om zich te beschermen tegen de ziekte. Bij deze techniek, variolatie, werd iemand bewust besmet met materiaal van een mild pokkengeval, waardoor het lichaam weerstand opbouwde tegen de gevaarlijkere vorm van de ziekte. Deze techniek werd in Europa aanvankelijk met wantrouwen bekeken en pas rond 1750 overgenomen. Het vormde uiteindelijk de basis voor de ontwikkeling van de moderne vaccinatie.

De tentoonstelling, getiteld Zeker weten? Hoe wetenschap werkt, opent in oktober dit jaar en is vervolgens te zien tot eind augustus 2027.