Agatha van Foreest: de rijke regentendochter die haar hart volgde

Het verhaal van Agatha van Foreest (1733-1801)

Agatha van Foreest leidt een leven zoals dat van een jong meisje uit een gegoede familie uit de achttiende eeuw wordt verwacht. Haar vader, jonkheer Nanning van Foreest, is, volgens het Historisch Nieuwsblad, nummer zeven van de lijst ‘Rijkste Nederlanders aller tijden’. Haar moeder is Jacoba de Vries, eveneens behorend tot een rijke en aanzienlijke familie.

Het jonge meisje Agatha krijgt een goede opleiding. Ze leest veel, waardoor ze in aanraking zou kunnen komen met allerlei nieuwe ideeën die uit Frankrijk komen aanwaaien; het gedachtegoed van de Verlichting. God en de godsdienst krijgen in het Verlichtingsdenken een steeds minder prominente rol. De beweging gaat uit van de kracht van de mens en wel van ieder mens. Man of vrouw, slaafgemaakt of vrijgeboren, eenieder mag in vrijheid zijn of haar leven leiden.

Deugdzaamheid, beleefdheid en religieus besef

Het ligt niet voor de hand dat dergelijke, voor die tijd opruiende geschriften in het Foreestenhuis aan de Grote Oost in Hoorn door vader Nanning werden gedoogd. We weten niet wat Agatha precies las, maar we weten wel wat vrouwelijke regentendochters in de Republiek rond 1750 zoal lazen. Dat waren vooral stichtelijke en moraliserende werken, gericht op deugdzaamheid, beleefdheid en religieus besef. Ook Franse letteren waren populair bij de jongedames, zoals de Fabels van Jean de La Fontaine.

Hoe het ook zij, Agatha trouwt gehoorzaam en braaf op negentienjarige leeftijd met haar eveneens negentienjarige overbuurjongen en neef Joan van Foreest. Het familiekapitaal blijft zodoende binnen de kring van rijke regenten en Agatha wijdt zich direct aan haar belangrijkste taak: het krijgen van kinderen en erfopvolgers. Na hun trouwen in 1752 wordt er vrijwel ieder jaar een kind geboren. In 1753 Maria, in 1754 Jacoba, in 1757 eindelijk de stamhouder Nanning, in 1758 Dirkje, in 1762 Joan en in 1763 Catharina. In 1766 is Agatha zwanger van nog een jongetje, maar dan gebeurt er iets verschrikkelijks dat haar leven op haar kop zal zetten. Haar man Joan overlijdt plotseling op drieëndertigjarige leeftijd aan de pokken.

In alle opzichten een verkeerde man

Agatha treurt jarenlang, maar in 1774, acht jaar na de dood van haar echtgenoot, vindt er opnieuw een radicale verandering plaats in haar leven: Agatha wordt verliefd. Helaas voor haar omgeving gaat het in hun ogen in alle opzichten om een verkeerde man. Jan Schenk is niet alleen vele jaren jonger, hij is eveneens van lage komaf, heeft daarom een weinig te waarderen beroep als knecht en koetsier, maar bovenal heeft hij het verkeerde geloof; hij is rooms-katholiek. Met name vanwege dat laatste zal hij nooit een hoog ambt of bestuurlijke functie kunnen krijgen, dat was de katholieken namelijk verboden door de heersende protestanten.

Maar Agatha zet door en wil in 1775 trouwen met de keuze van haar hart. Dit is zeer tegen de wens van haar twee oudste zonen Nanning en Joan. Zij galopperen woedend op hun paarden naar de familiebuitenplaats in de Beemster. Agatha en Jan hebben zich daar met de nog thuiswonende kinderen en het personeel teruggetrokken om te ontkomen aan alle spot en hoon die hen in Hoorn heeft overspoeld. De jonge officieren trekken hun degens en jagen hun aanstaande schoonvader met de meest vreselijke dreigementen van het landgoed. Agatha is in alle staten.

Romeinse godenbeelden

Agatha moet dus wel heel erg verliefd zijn om de smaad en laster van haar familie en omgeving te kunnen weerstaan. Toen ze uit het Foreestenhuis in Hoorn vertrok om te vluchten naar het buiten in de Beemster stel ik me zo voor dat ze nog even naar boven heeft gekeken, naar de vier Romeinse godenbeelden die vader Nanning in 1724 heeft laten plaatsen om het stadspaleis volgens de laatste mode te verfraaien. Moet ze de god Mars volgen en de strijd met haar lasteraars aangaan? Of kan ze zich beter richten tot Minerva, de godin van het verstand en de wijsheid, en zich schikken naar de wensen van de roddelaars en kwaadsprekers? Nee, zou ze zich kunnen bedenken, beter te handelen in overeenkomst met Fides, de godin van trouw en loyaliteit, en zich volledig werpen in de armen van Amor, de god van de liefde.

Is Agatha uitsluitend trouw aan Amor, of spelen er nog andere motieven? De beroemde schrijfster Betje Wolff (1738-1804) is een belangrijke bron om dit te weten te kunnen komen.

“Amour de jeunesse”

Betje Wolff is wel aangeraakt door het Verlichtingsdenken en leest werken van de Franse filosofen, zoals Voltaire en Rousseau. Zij neemt ferm stelling tegen de onderdrukking van vrouwen, is tegen slavernij en dierenmishandeling en is groot voorstander van democratie en invloed van het gewone volk. Zij is tegen schijnvroomheid en bekrompenheid. “Enghartig” noemt ze het zelf. Betje Wolff woont in de Beemster en is getrouwd met de dertig jaar oudere dominee Adriaan Wolff. Ze laten elkaar met rust in deze vriendelijke “mariage de raison”. Volgens Betje leven ze samen als “goede vrienden” en kan ze in alle rust de nieuwe en opruiende Verlichtingsidealen verspreiden. Ze heeft een eigen bovenkamer in de Pastorie die ze niet zonder ironie kamer ‘Kipperust’ noemt.

Betje Wolff en Agatha van Foreest ontmoeten elkaar in de Beemster en het is met name Betje die de perikelen van Agatha vanuit haar visie tot ons brengt. Daarbij kan Betje putten uit eigen ervaring. Op zeventienjarige leeftijd laat zij zich schaken door een jonge vaandrig, die haar echter al gauw achterlaat met een gebroken hart. Als reactie trouwt ze vier jaar later met een heel ander figuur, de door en door fatsoenlijke en deugdzame dominee Adriaan Wolff. Maar de jaren dat zij mikpunt was van roddel en achterklap blijven haar achtervolgen. Na vijftien jaar heeft ze nog steeds pijnlijke herinneringen aan haar “amour de jeunesse”. Ze weet dus precies wat Agatha nu moet doormaken.

“Zij is een schoonheid”

Haar ervaringen beschrijft Betje Wolff, samen met haar hartsvriendin Aagje Deken, later in een briefroman uit 1782: ‘de Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart’. De jonge hoofdpersoon Sara lijkt erg veel op Agatha van Foreest. Ook zij verkent de grenzen van haar vrijheid. Allerlei nu achterhaalde denkbeelden krijgen er in de roman van langs. Sara wil niet afhankelijk zijn van mannen, noch in financieel, noch in emotioneel opzicht. Zij wil in alle vrijheid zelf een huwelijkspartner kunnen kiezen, waarbij liefde en respect het winnen van het verstand, waarvoor geld, status en sociale druk bepalend zijn. Ook Sara worstelt met de druk van familie en maatschappij, maar kiest uiteindelijk voor een gelijkwaardige verbintenis.

Volgens Betje is Agatha erg verliefd. Er is ook een fysieke aantrekkingskracht tussen de geliefden. Jan Schenk is erg knap van uiterlijk; “deze jonge knaap heeft zeker iets dat een vrouw als vrouw moet behagen” en hij heeft “een fraaie tronie en een schoon statuur”. Ook Agatha mag er wezen; “de smaak is vrij, maar zo gij mij gelooft is zij een schoonheid”. Betje is verder erg positief over Jan Schenk. “Al wat hij is, is hij zijn eigen vlijt, verstand en gedrag verschuldigd”. Agatha mag in haar handen knijpen met een dergelijke partner. De conclusie van Betje over Agatha kan dan ook niet anders zijn dan…

…wat is dat eene heldin: zij durft gelukkig te zijn.

Schenking van een miljoen gulden

Maar zijn er naast de – misschien iets te gekleurde – visie van Betje Wolff nog andere aanwijzingen dat Agatha puur en alleen uit liefde met Jan Schenk is getrouwd? Die zijn er.

Na de dood van haar eerste man Joan heeft Agatha veel nieuwe huwelijkskandidaten afgewezen. Pas met de komst van Jan Schenk verandert dit; met hem wil ze absoluut trouwen, maar ze wil het wel goed geregeld hebben. Volgens een Plakaat van de Staten van Holland uit 1755 mogen protestanten en katholieken niet in gemeenschap van goederen trouwen. Jan kan dus niet aan Agatha’s fortuin komen. Hier kan Agatha haar voordeel mee doen. Voor beide partijen blijft daardoor eerder liefde over als motief om te trouwen dan trouwen om het geld.

Agatha scherpt dit motief aan door voor de huwelijksvoltrekking op 4 juni 1775 haar kinderen ieder 1 miljoen gulden te schenken. Zo maakt Jan nog minder kans op haar geld en worden daardoor allerlei speculaties dat hij haar om het geld trouwt ontkracht. Het huwelijk wordt op het buiten in de Beemster voltrokken en niet in Hoorn. Zo ontkomen de geliefden aan nog meer vernederingen en kunnen zij in alle rust hun geluk vieren. Het huwelijk duurt dertien jaar. Dan sterft Jan op veertigjarige leeftijd. Agatha zal daarna nooit meer in de echt treden.

Bijzonder is dat Jacob, het zevende kind van Agatha die in haar buik zat toen de eerste echtgenoot Joan stierf, het voorbeeld van zijn moeder volgt en met een rooms-katholiek meisje trouwt. Gaan de tijden nu definitief veranderen en gaan liefde en genegenheid de huwelijksmoraal meer en meer bepalen?

Mijn conclusie

Agatha is, naar het zich laat aanzien, uit liefde met Jan getrouwd. Betje Wolff heeft dit motief, ook vanuit haar eigen ervaring en overtuiging, in haar geschriften verder uitgewerkt en gedeeld met een grote schare lezers en bewonderaars. Agatha trouwt vanuit haar eigen intrinsieke motivatie en wordt daarbij (moreel) gesteund door het netwerk van voorvechtsters van de vrouwenzaak Betje Wolff en Aagje Deken.

Bronnen