Op zoek naar de echte Calamity Jane: de wildste vrouw van het Westen

Ze is een van de meest tot de verbeelding sprekende vrouwen van het Wilde Westen. Haar reputatie varieerde van stoere tomboy tot een onhandelbare en drankverslaafde ‘Probleem Jane’. Inmiddels is ze uitgegroeid tot een rolmodel voor sterke, zelfbewuste vrouwen. Maar wat weten we eigenlijk echt van Martha Canary, de mens achter de mythe?

“Mijn meisjesnaam was Marthy Cannary. Ik werd geboren in Princeton, Missouri, op 1 mei 1852.” Zo begint Calamity Jane haar autobiografische schets uit 1896 – en daarmee de mythevorming. Want volgens een van de weinige historische documenten (uit 1860) waarin ze voorkomt, heet ze Martha Canary (met a en één n) en is ze op dat moment vier jaar – en dus geboren in 1856.

Martha is het oudste kind in een gezin van eenvoudige landbouwers. Haar ouders Robert en Charlotte zijn arm en hebben grote moeite om hun gezin met zes kinderen te onderhouden. In de buurt heeft de familie een slechte reputatie en doen verhalen over gokken, drankmisbruik en ruwe omgangsvormen de ronde. Gebukt onder allerlei schulden besluit het gezin rond 1864 naar het westen te trekken. Met vele anderen worden ze aangetrokken door goudvondsten in Montana. Het brengt een migratiestroom op gang door indiaanse jachtgebieden, die in 1866 zal leiden tot Red Clouds oorlog.

Onverschrokken ruiter

De reis van ruim 1.200 kilometer per huifkar in een karavaan richting snelgroeiende mijnstadjes als Nevada City en Virginia City is zwaar. Martha beschrijft de risico’s van de maandenlange tocht, waarbij gevaarlijke rivieren en kliffen overwonnen moeten worden. Ze presenteert zichzelf als een stoer en avontuurlijk meisje in een mannenwereld.

Onderweg bracht ik het grootste deel van mijn tijd door met jagen, samen met de mannen. Sterker nog, ik was altijd bij de mannen wanneer er avontuur of spanning te beleven was. Tegen de tijd dat we in Virginia City aankwamen, werd ik beschouwd als een opmerkelijk goede schutter en een onverschrokken ruiter voor een meisje van mijn leeftijd.

Hoewel haar korte levensverhaal bol staat van overdrijvingen en verzinsels zou dit weleens waar kunnen zijn.

Na de avontuurlijke reis verandert het leven van de jonge Martha in een harde leerschool waarin weinig goud blinkt. Uit een krantenbericht van eind december 1864, blijkt dat ze met haar zusjes in de ijzige kou om eten en kleding moest bedelen. De Virginia City Newspaper heeft geen goed woord over voor de ouders Canary, en noemt de vader een gokker en de moeder een vrouw van de laagste soort.

Gewetenloze barbaren die hun arme, ongelukkige kinderen in de steek hebben gelaten.

Al snel trekt het gezin verder naar het zuiden, maar ook daar lukt het niet een nieuw leven op te bouwen. Integendeel, eerst overlijdt Martha’s moeder in 1866 – vermoedelijk aan longontsteking – en het volgende jaar haar vader, in Salt Lake City

De pas elf- of twaalfjarige ongeschoolde en ongeletterde Martha kan de zorg voor haar drie zusjes en twee broertjes onmogelijk zelf dragen: alle vijf worden al snel opgenomen in andere families. Zelf brengt ze haar tienerjaren door in kampementen van spoorwegwerkers, militairen en goudzoekers, in het noorden van Wyoming. Een ruige streek en deels ook jachtgebied van de laatste vrije inheemse stammen.

Heldin van de grasvlaktes

In de tien jaar tijd waarin ze opgroeit van een weeskind tot een kleurrijke jonge vrouw, legt ze de basis voor haar latere haast legendarische status en reputatie. Feitelijk is er maar weinig bekend over deze periode vol wilde verhalen. Zeker is wel dat ze in 1876 in het beruchte westernstadje Deadwood al bekend staat onder haar beroemde bijnaam. In juli kondigt de lokale krant Black Hills Pioneer opgewonden haar komst aan: “Calamity Jane Has Arrived!”

Volgens haar autobiografie krijgt ze de bijnaam ‘Calamity’ (Engels voor onheil of ramp) enkele jaren eerder, als ze voor het leger werkt. In die tijd gaat ze ook mannenkleren dragen: een soldatenuniform, cowboykleding of een hertenleren buckskin-outfit met franjes. Ze zou toen verkenner zijn geweest bij de beroemde 7de Cavalerie onder commando van George Armstrong Custer. De destijds populaire oorlogsheld wordt later in de Slag bij de Little Bighorn (1876) door de Lakota, onder leiding van Crazy Horse en Sitting Bull, in de pan gehakt. In dit vijandige grensgebied tussen Wyoming en Montana vertelt ze betrokken te zijn geweest bij een aantal schermutselingen vanwege een ‘indianenopstand’ in 1872-1873:

Ze geeft een slimme draai aan haar bijnaam: alsof ze juist een ramp heeft voorkomen. Zoals veel verhalen van en over Martha Canary is het te mooi om waar te zijn. Er zijn geen getuigenissen die dit verhaal ondersteunen, of ook maar één document waaruit blijkt dat ze ooit als scout gediend heeft. In die tijd was het ondenkbaar dat een vrouw zo’n militaire functie zou kunnen krijgen, zelfs in het ‘Wilde Westen’.

Voor buitenbeentjes zoals Martha, die door omstandigheden afraken van de gebaande weg voor vrouwen – als echtgenote, moeder en huisvrouw – is het harde leven aan de frontier extra zwaar. Vaak werken zij als kok, afwasser, danseres of prostituee, in allerlei kampen en boomtowns in de buurt van spoorwegen in aanbouw, gouddelvers en het kielzog van militaire expedities. Waarschijnlijk overleeft Jane ook op deze manier, maar krijgt als stoere meid ook weleens klussen als teamster (voerman of muilezeldrijver).

Probleem Jane?

Hoewel meer vrouwen dit leven leiden als camp follower lijkt het erop dat Martha haar bijnaam krijgt vanwege haar opvallende persoonlijkheid. Ze maakt indruk met haar voorkomen en ruige vitaliteit, haar met drank overgoten verhalen bij het kampvuur, haar grote mond en behendigheid met vuurwapens en rijdieren. Al lijkt ‘Calamity’ er eerder op te wijzen dat ze een ‘Probleem Jane’ is. Iemand die door eigenzinnig gedrag en drankmisbruik vaak in de problemen komt. Maar misschien is het meer een ‘geuzennaam’ voor iemand die leven in de brouwerij brengt. En Jane? Dat is in die tijd een bekende naam, die in de volksmond synoniem staat voor ‘meisje’ of ‘vrouw’.

In 1875 ziet de avontuurlijke Calamity Jane kans om mee te gaan op een van de militaire expedities in de Black Hills (South Dakota), om mogelijke goudvondsten nader te onderzoeken. Uit verschillende verslagen blijkt dat ze geen officiële functie heeft als bijvoorbeeld verkenner, maar meer gedoogd wordt als een soort legermascotte en handige muilezeldrijver. Legerarts en onderzoeker Valentine McGillycuddy (ook aanwezig bij de dood van Crazy Horse) schrijft achteraf over haar dat ze…

…de enige vrouw in de groep was, gekleed in soldatenkleren, die schrijlings op een paard reed en kon drinken en vloeken als een soldaat.

Het volgende voorjaar gaat Calamity Jane nogmaals ‘illegaal’ in mannenkleren mee met een militaire expeditie onder leiding van generaal Crook. Volgens haar eigen verhaal doet ze riskant koerierswerk en moet ze wegens ziekte de expeditie verlaten, maar waarschijnlijker is dat ze teruggestuurd is. Mogelijk zit ze in het voorjaar ook enkele weken vast op verdenking van diefstal van vrouwenkleren.

Wild Bill en Deadwood

In juni 1876, in de maand van de Slag bij Little Bighorn, ontmoet ze de toen al bekende en later legendarische avonturier en revolverheld James ‘Wild Bill’ Hickok. Calamity sluit zich aan bij zijn karavaan van gelukzoekers om met vele anderen neer te strijken in Boomtown Deadwood. De goudvondsten in de Black Hills brengen een illegale goldrush op gang in dit heilige Sioux-gebied. Amerikaanse pioniers mogen zich daar volgens het Laramie Verdrag van 1868 niet vestigen, maar zijn niet te houden. Binnen enkele jaren is wat begint als een goudzoekerskamp uitgegroeid tot een wetteloze plek met minstens 5.000 inwoners.

Het Deadwood van 1876 zal later het decor vormen van talloze Wild West-verhalen en (-films) – vaak ook met het droompaar Hickok-Calamity. Hoewel zij Hickok zelf in haar korte autobiografie alleen ‘mijn vriend’ noemt, is een van de hardnekkigste mythes dat ze een gepassioneerde liefdesrelatie hadden. Volgens de legende zouden ze zelfs zijn getrouwd en samen een kind hebben gekregen. Hoewel de ware aard van hun relatie onzeker blijft, is het wel zeker dat de vriendschap al na twee maanden abrupt wordt afgebroken. Begin augustus wordt Wild Bill in een plaatselijke saloon aan de goktafel in het achterhoofd doodgeschoten. Calamity claimt de dader zelf te hebben ingerekend:

Ik greep een vleesmes en dwong hem zijn handen omhoog te steken…

Pulpromans

De reputatie van Deadwood trekt niet alleen goudzoekers en vrijbuiters aan als een magneet, maar ook de pers en uitgeverijen zien grote mogelijkheden. De inkt van de krantenberichten en goedkope pulpromans kleurt al snel rood van het bloed en ruikt naar kruit en sterke drank. Vooral in de steden in het oosten, zoals New York, is er veel behoefte aan spannende verhalen uit het nog ‘Wilde’ Westen. Na een rondreis in de Black Hills publiceert journalist Horatio Maguire een boek vol met frontier-verhalen. Ook over Calamity Jane: hoe ze bijvoorbeeld een wild paard temt. Maguire schrijft dat Jane ermee kan leven dat ze wordt neergezet als ruw, een drinker en gokker. Maar ook dat ze verontwaardigd reageert op geruchten dat ze een paardendief zou zijn, een bandiet, of een valsspeler en ontaarde domineesdochter.

Geïnspireerd door alle verhalen die de ronde doen krijgt Calamity Jane in 1877 een heldenrol in de fictieve dime novel-serie Deadwood Dick. De goedkope en zeer populaire boekjes maken van haar een nationale Wild West-legende. Als gevolg van die – meestal volledig verzonnen – avonturen verdwijnt de echte Martha Jane steeds meer in de groeiende schaduw van haar roemruchte alter ego Calamity Jane.

Hoewel wat minder overdreven blijft ze ook in haar eigen levensverhaal trouw aan de door haarzelf en de media gefabriceerde versie van de werkelijkheid. Maar dan zonder de rauwe randjes van drankmisbruik en grove taal. Liever houdt ze het bij stoere verhalen over bijvoorbeeld koerierswerk bij de Pony Express: “Vanwege mijn reputatie als ruiter en snelle schutter, werd ik zelden lastiggevallen.” Of hoe ze 1877 na een overval door indianen een stuurloze postkoets in veiligheid brengt. “Ik nam toen de plaats van de koetsier in en reed met grote spoed naar Deadwood. Ik vervoerde de zes passagiers en de dode koetsier.” Er zijn geen kranten uit die tijd die dit verhaal bevestigen. Het meest in de buurt komt een artikel – waarin Calamity Jane volledig ontbreekt – over een postkoets, die na een overval door bandieten (geen indianen) zonder koetsier de stad inrijdt.

Mens achter de mythe

Als je de aangekoekte legendes van Calamity Jane afpoetst krijg je meer zicht op Martha, de mens achter de mythe. Een alleenstaande veerkrachtige vrouw die zich ondanks alle moeilijkheden staande weet te houden in de harde mannenwereld van de frontier. Martha pakt allerlei klussen aan om te overleven en werkt als wasvrouw, kok en schoonmaker, maar ook als serveerster, entertainer of hostess en zelfs als danseres in een saloon of dance hall. Soms verkoopt ze haar lichaam en als ze bekender wordt krijgt ze ook geld (of drank) in ruil voor wilde verhalen of gewoon haar gezelschap.

Van haar werk als legerscout blijft niet veel meer over dan dat ze soms in cowboypak of buckskin bijspringt als wagenmenner – meestal voor de bevoorrading van goudzoekerskampen. Omdat ze een goede ruiter is en overweg kan met vuurwapens is het niet ondenkbaar dat ze soms ook ander mannenwerk heeft gedaan, zoals het ‘temmen’ van een paard, op jacht gaan of een koeriersklus.

Ondanks haar ruige reputatie als ‘manwijf’ poseert ze op foto’s vaker in vrouwenkleding dan verkleed als man – wat overigens formeel ook verboden was. Het sluit aan bij het deel van de mythe waarin de ‘zachte’ kant van Calamity meer naar voren komt. Zoals in het verhaal over haar rol tijdens de pokkenepidemie in Deadwood (1877-1878). Ondanks het besmettingsgevaar zou ze onvermoeibaar geholpen hebben met het verzorgen van de zieken. Het levert haar eretitels op als ‘Barmhartige Engel’ en de ‘Florence Nightingale van Deadwood’. Daarnaast roemen veel mensen, die beweren haar gekend te hebben, Calamity’s gulheid, oprechtheid en ‘hart van goud’. Toch lijkt ook hier meer sprake van legendevorming waarbij de ‘ruwe bolster’ wel een ‘blanke pit’ moet hebben. In werkelijkheid zijn er weinig aanwijzingen voor Martha’s verzorgende kwaliteiten. En ook in haar eigen verhaal is ze in deze periode geen verpleegster, maar op zoek naar goud of op pad met de cavalerie.

De volgende tien jaar trekt Martha veel rond in het Dakota Territory. Ze heeft veel wisselende relaties en klussen. Er is weinig bekend over deze periode, maar volgens krantenberichten wordt ze regelmatig opgepakt wegens ordeverstoringen en dronkenschap. In 1878 schrijft de Black Hills Pioneer: “Calamity Jane verscheen opnieuw voor de rechtbank, aangeklaagd wegens dronkenschap en ordeverstoring.”

Ook in de jaren 1881-1882 maakt ze de saloons in Miles City (Montana) onveilig: “Ze loste een schot met haar revolver tijdens een vechtpartij in een saloon, maar niemand raakte gewond.” En als ze vertrekt naar Wyoming, wordt ze ook daar in 1885 vastgezet na wangedrag op straat.

Mevrouw Burke

Als Martha begin dertig is, krijgt ze in 1887 een dochter (Jessie) en trouwt het volgende jaar met de waarschijnlijke vader, William Steers. Volgens een lokale krant gaat het om “een van de meest waardeloze schoften die nooit is opgehangen”. Jane heeft het korte en ongelukkige huwelijk met Steers dan ook uit haar memoires gewist. Ze vervangt hem als echtgenoot en vader van haar dochter door een latere vriend, Clinton Burke. En hoewel ze op haar grafsteen zelfs als mevrouw ‘Burke’ vermeld staat, is er geen enkel bewijs dat ze ooit getrouwd waren. Met deze domineeszoon, die als losse kracht werkt op boerderijen, heeft ze een knipperlichtrelatie in de periode 1890-1896. Ook als moeder leidt ze een nomadisch bestaan in Montana en Wyoming, om uiteindelijk na lange tijd weer op te duiken in Deadwood.

Wild West-nostalgie

Naast veel oude bekenden ontmoet ze daar handige zakenlieden, die inspelen op een behoefte aan Wild West-nostalgie. Op dat moment, in 1895, zijn de laatste opstandige indianenstammen onderworpen, de bizons verdwenen, de meeste outlaws gedood en is zelfs Deadwood zijn wilde haren kwijtgeraakt.

Calamity Jane wordt uitgenodigd om zichzelf te presenteren in dubieuze theatershows, die proberen mee te liften op de sterrenstatus van Buffalo Bill Cody. Waarom zij, ondanks haar faam, nooit zal figureren in zijn beroemde Wild West-circus (en Sitting Bull wel) is niet helemaal duidelijk. Waarschijnlijk heeft het te maken met het ontbreken van unieke skills, zoals scherpschutter Annie Oakley wel had, maar ook haar ruwe reputatie als onhandelbaar drankorgel. Omdat ze zich lastig laat managen probeert ze ook zelf als ‘celebrity’ wat te verdienen met de verkoop van haar in 1896 verschenen levensverhaal en foto’s van zichzelf.

Het kan niet voorkomen dat ze verder wegzakt in haar drankverslaving en armoede. Haar gezondheid verslechtert en als ze in 1901 in een armenhuis belandt, trekt dat de aandacht van de pers. Een betrokken journaliste, Josephine Brake, zou Calamity te hulp schieten met een laatste comeback: als publiekstrekker in de Pan-American Exposition, een soort wereldtentoonstelling in Buffalo. Of ze daar echt is geweest is onzeker, maar volgens Buffalo Bill zelf zou Calamity hem daar om geld voor haar terugreis hebben gevraagd.

Na nog een tijdje als wasvrouw en kok in een bordeel gewerkt te hebben, wordt ze op een gegeven moment ernstig ziek. Op 1 augustus 1903 overlijdt Martha Canary in Terry, vlakbij Deadwood. Vermoedelijk is haar alcoholverslaving de oorzaak van haar vroege en tragische einde – nog geen vijftig jaar oud. Onder grote belangstelling wordt ze naast Wild Bill Hickok begraven.

Reputatie en nalatenschap

De vermeende liefdesrelatie tussen Calamity en Wild Bill zal lange tijd haar nalatenschap domineren. Dit wordt versterkt als in 1941 een vrouw, Jean Hickok McCormick, beweert hun dochter te zijn en de claim onderbouwt met een dagboek en brieven. Hoewel Calamity-biograaf James McLaird vijftig jaar later de hoax definitief ontmaskert, blijft het een in de populaire cultuur en collectieve geheugen een van de verleidelijkste mythes over Martha.

Beeldbepalend zijn Hollywood-films als The Plainsman (1936) en de filmmusical Calamity Jane (1953, met Doris Day), waarin ze wordt neergezet als een romantische tomboy en wildebras. Ze is dapper en bijdehand (zonder drank of gevloek), maar in haar hart op zoek naar een gelukkig gezinsleven en een bestemming als goede moeder en echtgenote. Onder invloed van de emancipatiebewegingen en het feminisme in de jaren 1960 krijgt Calamity meer diepgang als sterke, onafhankelijke vrouw met een rauw randje. Voorbeelden hiervan zijn de tv-film uit 1984, Calamity Jane, of Buffalo Girls (1995). De HBO succes-serie Deadwood (2004-2006) introduceert ook haar donkere kant als dronkaard en suggereert een historisch juister beeld, maar houdt tegelijk vast aan de relatie met Hickok.

De aanhoudende populariteit van haar mythe wordt nog eens bevestigd in de Calamity Jane-film uit 2024, waar ze als wraakengel op de moordenaar van Wild Bill jaagt. Ongetwijfeld is haar stoere onafhankelijke karakter van invloed geweest op het groeiende aantal western-films of -series met sterke vrouwen, zoals The Quick and the Dead (1995), True Grit (2010), Brimstone (2016) Godless (2017) en Horizon: An American Saga (2024).

De reputatie en nalatenschap van Calamity Jane is veelzijdig en varieert van levenslustige tomboy en onhandelbare zatlap tot een feministisch rolmodel. Niet voor niets is haar populairste quote:

I figure if a girl wants to be a legend, she should just go ahead and be one.

De vraag of ze het ook werkelijk gezegd heeft is minder belangrijk. Het is de boodschap die telt. Al is het zeker waar dat Martha Canary co-auteur is van haar eigen Calamity-legende.

Naast de tientallen films waarin zij een hoofdrol of bijrol speelt, loopt er nog steeds een Calamity-musical. Daarnaast vormt haar leven en karakter een blijvende inspiratiebron voor schrijvers, zoals blijkt uit de populaire Young Adult-reeks ‘The Lady Janies’ van Cynthia Hand. Verder figureert ze zelfs in sommige games (Fortnite), maar ook in animaties, zoals Calamity uit 2020. Of in stripverhalen als Lucky Luke, en recenter in een meer historische reeks: Het echte verhaal van de Far West (2024).

Verschillende bands en songs zijn vernoemd naar Calamity Jane en de Britse groep Wet Leg noemt haar in een songtekst (Pillow Talk, 2025). Haar grootste muzieksucces is Secret Love, uit de musicalfilm van 1953. Het door Doris Day gezongen liefdesliedje is een nummer 1-hit in de VS en wint de Oscar voor Best Original Song.

In de Black Hills is haar naam verbonden aan zowel een bergtop als een ravijn. En behalve een bezoek aan haar graf in Deadwood kun je sinds 2023 in het centrum op een bankje naast haar bronzen beeltenis plaatsnemen. Wie had dat ooit kunnen bedenken? Yep, alleen Calamity Jane!

Bronnen