Aan de Japanse kust leven al duizenden jaren zogeheten ama, vrouwelijke duikers die zonder zuurstofflessen diep de zee in duiken om onder meer pareloesters, zeewier en zeeoren (een slakkensoort die als delicatesse wordt beschouwd) te verzamelen.
De ‘vrouwen van de zee’ zijn vooral actief in de regio Shima. Al in de zevende eeuw wordt hun werk genoemd in Japanse geschriften.
Vanaf het midden van de twintigste eeuw legde fotograaf Kusukazu Uraguchi (1922-1988) het leven van deze vrouwen in zijn geboortestreek vast. Zijn zwart-witbeelden geven niet alleen een beeld van het werk van de vrouwen, maar ook van hun dagelijks leven in de eigen gemeenschappen: de zogenoemde amagoya (exclusief vrouwelijke enclaves waar ama zich voorbereiden en uitrusten). Ruim tachtig van Uraguchi’s foto’s zijn vanaf komend najaar te zien in fotografiemuseum Huis Marseille in Amsterdam, als onderdeel van de tentoonstelling Kusukazu Uraguchi. Shima no Ama.
Op foto’s van Uraguchi zijn de ama ook te zien tijdens shintoïstische rituelen en jaarlijkse matsuri (zomerfestivals). Met de beelden brengt de Japanner volgens het fotografiemuseum een eerbetoon aan de “sterke, zelfbewuste vrouwelijkheid” van de vrouwen.
Een speciale camera
Voor zijn onderwaterfoto’s maakte Uraguchi gebruik van de Nikonos, een camera die Nikon in 1963 speciaal ontwierp voor onderwaterfotografie. Het ging om een verbeterde versie van de zogeheten Calypso-camera van de beroemde Franse oceanograaf Jacques-Yves Cousteau en de Belgische ingenieur Jean de Wouters. Uraguchi schafte direct een exemplaar van de nieuwe camera aan en gebruikte het toestel vanaf 1965 om de solitaire onderwaterzoektochten van de ama vast te leggen.
Aangenomen wordt dat Uraguchi niet over de fysieke vermogens beschikte om mee te komen met de meest ervaren ama – de funado – die met een soort loodgordel afdaalden tot diepten van 18, 24 of zelfs 30 meter, waarbij ze soms wel twee minuten hun adem inhielden.
Wel ging de Japanner mee met enkele kachido (letterlijk: zij die te voet gaan) en okedo (die met kuipen het water in gaan), die in groepjes aan boord van een boot gingen. Deze vrouwen doken tot een diepte van 10 meter. Huis Marseille:
Daar kwam ook al veel technisch vakmanschap bij kijken: afgezien van de risico’s voor het ademhalings- en gehoororgaan zijn er temperatuurverschillen, wouden van in elkaar verstrengelde algen en nauwe spelonken waar zeeoren nestelen.
Houten panelen
Voor tentoonstellingen presenteerde Uraguchi zijn afdrukken vaak op houten panelen in twee standaardafmetingen, gemonteerd op een onderstel dat was vervaardigd door een ambachtsman uit Shima. Een aantal oorspronkelijke panelen is bewaard gebleven. In Huis Marseille zijn zes van deze panelen te zien, waarvan er drie speciaal voor de presentatie in Amsterdam zijn gerestaureerd en niet eerder in Europa zijn getoond.
De tentoonstelling loopt van 18 oktober 2025 tot en met 8 februari 2026. Eerder was de presentatie te zien in Arles.
De eerste onderwaterfoto’s (1893)
Douglas MacArthur – Amerikaanse generaal
Vlaggen op 15 augustus
Waren de Romeinen in Japan? Romeinse munten op Okinawa