Dwarsligger tegen Oranje: Johannes Christiaan Hespe

We kunnen het met ze eens of oneens zijn, als persoon zijn politieke en maatschappelijke dwarsliggers niet zelden boeiende lieden. Johannes Christiaan Hespe (ca. 1757-1818) was zo’n intrigerende dwarskop.

Hespe was zoon van uit Duitsland naar Amsterdam verhuisde ouders. Tijdens zijn volwassen leven stonden prinsgezinden en patriotten geharnast tegenover elkaar. Na de Franse bezettingstijd werd het Koninkrijk der Nederlanden gesticht, met een Oranje op de troon. Hespe behoorde tot de felste patriotten. Wat hen betreft moest niet alleen Oranje – stadhouder prins Willem V voorop – terzijde worden geschoven. Ze wilden ook niet dat een kliek rijke kooplui de dienst zou uitmaken. Het volk moest aan de macht.

Veel stof woei in 1781 op door het pamflet Aan het volk van Nederland. Pas veel later werd bekend wie de auteur was: Joan Derk van der Capellen tot den Pol. Staatkundige gelijkheid voor alle Nederlanders en instelling van een volksregering waren zijn doelen. Dat werd ook bepleit in het blad waaraan hij meewerkte, De Post van den Neder-Rhyn. Maar er was een nóg radicaler tijdschrift, een blad althans waarin de patriottische standpunten in nog scherper bewoordingen werden uitgedragen: De Politieke Kruyer. Dat was het blad van Johannes Christiaan Hespe.

Boetes en celstraffen

Als jongeman had hij in Amsterdam via omwegen – zijn ouders hadden geen geld voor een universitaire opleiding – juridische kennis opgedaan. Uiteindelijk bemachtigde hij toch de meester-titel. Zijn eerste baan was die van secretaris in Oudorp bij Alkmaar. Al spoedig stortte hij zich in het nogal hevige politieke gewoel. Eigenlijk heel zijn volwassen leven lag hij overhoop met het gezag. Niet alleen met de prinsgezinden botste hij, ook de patriottische (dus anti-Oranje) autoriteiten in Holland en West-Friesland stelden zijn radicale standpunten vaak niet op prijs. Het bezorgde hem geregeld boetes en celstraffen. Maar Hespe procedeerde altijd door en schreef altijd verder zoals zijn politieke hart hem ingaf.

Groot was in 1783 de consternatie toen het eerste deel verscheen van De Politieke Kruyer. De uitgave was voorzien van een gegraveerd titelvignet met een versje van Hespes hand. Het vignet toonde een aan een oranjeappel herkenbare ridder die de Vrijheidsmaagd op haar troon bestreed. Hespe had erbij geschreven:

Ziet, hoe ’t heerschzuchtig Hoofd de Vryheid wil verdelgen en stout ten zetel stygt, – dies wapend u, o Belgen! Red haar, uw eigendom, en ’t wanklend vaderland, en veld dat wangedrogt, eer het zyn standaard plant.

De burgemeesters van Amsterdam wilden Hespe aanpakken, want in het versje lazen ze de bewering dat de Oranje-prins de Vrijheid en het Vaderland wilde aanranden. Maar op 22 december 1783 gaf de Zuid-Hollandsche Courant de uitleg ten beste dat met ‘’t heerschzuchtig Hoofd’ de koning van Engeland werd bedoeld, die de vrijheid ter zee belaagde en tegen wie de Hollanders heel wat grieven hadden. De Amsterdamse overheid had tegen die uitleg geen verweer en staakte de vervolging van Hespe.

Maar Hespe – die zich trouwens een krachtig verdediger toonde van burgerrechten voor Nederlandse joden – ging voort met zijn aanvallen op de Oranje-dynastie en de elitaire, rijke kooplui. Hij werd vervolgd, gevangengezet en bijna verbannen, maar opgeven deed hij niet. Zijn stukken bleven verschijnen, onder meer in de bladen De Constitutioneele Vlieg en De Politieke Blixem.

Ondanks zijn voortdurende strijd met de autoriteiten is het Hespe overigens altijd gelukt in zijn levensonderhoud te voorzien. In 1818 bijvoorbeeld, zijn sterfjaar, was hij in Amsterdam advocaat. Over de omstandigheden van zijn dood worden we door het Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek (deel I, 1911) helaas niet ingelicht. Het zij zo, het bericht over Hespes leven is interessant genoeg.