Nederland krijgt vijftien jonge rijksmonumenten – dit zijn ze

Vijftien karakteristieke bouwwerken en objecten uit de periode 1965-1990 worden voorgedragen als rijksmonument. Het gaat om gebouwen, landschapskunst en publieke voorzieningen die samen het verhaal van Nederland in de zogenoemde Post 65-periode vertellen. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) maakte de selectie deze week bekend namens de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

De gekozen objecten geven volgens de rijksdienst een breed beeld van de maatschappelijke ontwikkelingen na de wederopbouw. Zo staat de voorgedragen Ecokathedraal in Mildam symbool voor het opkomende milieubewustzijn en de Yunus Emre Moskee in Almelo voor de veranderende religieuze beleving in Nederland. De Emmauskerk in Nieuwegein wordt dan weer bestempeld als een “toonbeeld van de democratisering van de kerken” terwijl het landschapskunstwerk Broken circle/Spiral hill van Robert Smithson in Emmen de integratie van kunst en landschap illustreert.

Ook verschillende architectonische experimenten uit de jaren zeventig en tachtig krijgen erkenning. De Kasbah in Hengelo, een paalwoningcomplex van Piet Blom, en het stadhuis van Terneuzen van architect Jaap Bakema staan bijvoorbeeld op de lijst. Andere bekende namen zijn Herman Hertzberger (Centraal Beheer, Apeldoorn) en Aldo van Eyck (Hubertushuis, Amsterdam).

Met het aanwijzingsprogramma wil de RCE jonge erfgoedobjecten op tijd beschermen. “Ze zijn alle uniek in hun soort. Nu beschermen is noodzakelijk, de waardering komt vaak pas later,” aldus algemeen directeur Susan Lammers. Tot voor kort kwamen gebouwen pas na vijftig jaar in aanmerking voor de monumentenstatus, maar dat criterium is dus losgelaten.

Tentoonstelling

De vijftien objecten zijn gekozen uit een grotere lijst van bijna 1.500 locaties die werd samengesteld door erfgoedverenigingen, gemeenten, burgers en deskundigen. In 2026 volgen nieuwe voordrachten.

De aanwijzingsprocedure is inmiddels gestart. Gemeenten, provincies en betrokkenen kunnen nog reageren. De verwachting is dat de formele aanwijzing binnen een half jaar rond is. Vanaf dit najaar reist de tentoonstelling De jongste rijksmonumenten van Nederland door het land, met een eerste halte in het stadhuis van Terneuzen. Doel is het brede publiek kennis te laten maken met het jonge erfgoed van de Post 65-periode.

De 15 nieuwe, jonge rijksmonumenten:

Ecokathedraal, Mildam (1965)

De Ecokathedraal in Mildam is een experimenteel bouwwerk van landschapsarchitect Louis Le Roy, opgebouwd uit onder meer stoeptegels en ander overtollig bouwmateriaal. Het project startte in 1965, ontstond over een langere periode en moet het samenspel tussen natuur en menselijk ingrijpen symboliseren, zonder dat gebruik wordt gemaakt van bijvoorbeeld cement of bouwplannen. De site wordt sinds 2001 beheerd door Stichting TIJD, die het gedachtegoed van Le Roy wil voortzetten.

Rodahal, Kerkrade (1966)

De Rodahal in Kerkrade, ontworpen door architect Laurens Bisscheroux en voltooid in 1966, is een multifunctionele evenementenhal van circa 5.000 m² die wordt gebruikt voor sportevenementen, manifestaties en congressen. Kenmerkend is de hangende dakconstructie, die van opzij gezien de vorm van een vlinderdas heeft en in de volksmond het “sjtriksje” wordt genoemd en geïnspireerd is op het Limburgse heuvellandschap.

Watertoren ‘de witte bollen’ Eindhoven (1970)

Watertoren ‘de witte bollen’ in Eindhoven, voltooid in 1970 naar ontwerp van architect Wim Quist, bestaat uit drie stalen bollen met een doorsnede van tien meter en een inhoud van elk 500 m³, waarmee het de grootste wateropslagtoren in Nederland is. Het complex bevindt zich op het terrein van het waterleidingbedrijf Brabant Water en staat in de volksmond ook wel bekend als ‘de ballen van Quist’. De toren is nog steeds operationeel.

Broken circle / Spiral hill, Emmen (1971)

Een land art-creatie van de Amerikaanse kunstenaar Robert Smithson, gerealiseerd in 1971 in een voormalige zandgroeve bij Emmen, als onderdeel van de manifestatie Sonsbeek buiten de perken. Het kunstwerk bestaat uit een cirkelvormige landtong rond een zwerfsteen (Broken Circle) en een kunstmatige, kegelvormige heuvel met spiraalvormig pad (Spiral Hill), volgens sommige bronnen als een soort parodie op de Toren van Babel.

Gebouw Elektrotechniek, Delft (1972)

Dit gebouw, voltooid in 1969, werd opgetrokken in reactie op de sterke groei van het hoger onderwijs na de oorlogsjaren, met name aan de toenmalige Technische Hogeschool Delft. De negentig meter hoge toren, met een opvallende kleurstelling, vormt een herkenningspunt op de TU-campus en is zichtbaar vanuit de wijde omgeving. In de zijgevel is een grote klok aangebracht, die vanuit het centrum van Delft te zien is. Gebouwd naar een ontwerp van Geert Drexhage.

Centraal Beheer, Apeldoorn (1972)

Ontworpen door Herman Hertzberger en voltooid in 1972. Volgens kenners een schoolvoorbeeld van structuralistische architectuur. Het bouwwerk staat bekend onder de bijnaam “De Rots” vanwege het opvallende, getrapte ontwerp. Het kantoorgebouw is opgebouwd uit kubusvormige, negen bij negen meter grote betonmodules met verbindingen via binnenplaatsen, balkons, bruggen en kantoortuinen, waardoor horizontale én verticale ruimtelijke verbindingen ontstaan.

Stadhuis, Terneuzen (1972)

Sinds 1972 markeert het stadhuis van Terneuzen de skyline langs de Westerschelde. Het gebouw is ontworpen door architect Jaap Bakema en geldt als een uitgesproken voorbeeld van het brutalisme, onder meer dankzij de gebruikte ruwe materialen.

De Kasbah, Hengelo (1973)

In Hengelo realiseerde Piet Blom in 1973 het experimentele wooncomplex De Kasbah, bestaande uit 184 huurwoningen gebouwd op betonnen palen, met daaronder gemeenschappelijke functies op de begane grond. Gebouwd vanuit de visie “Wonen als stedelijk dak”. Een voorbeeld van Experimentele Woningbouw. Het ideaal van de architect was om kleinschalige en humane architectuur te ontwerpen, die zou leiden tot een klasseloze maatschappij.

Eemsmondgebouw, Delfzijl (1973)

Dit gebouw in Delfzijl werd begin jaren zeventig opgetrokken om onderdak te bieden aan verschillende rijksdiensten. Het ontwerp van J.H. de Gruyter valt op door de beeldbepalende betonnen reliëfs op de kopgevels, vervaardigd door kunstenaar Jaap van der Meij. Het eerste overheidsgebouw waar beeldende kunst en architectuur werden geïntegreerd.

Yunus Emre Moskee, Almelo (1974)

Een van de oudste moskeeën van Nederland en de eerste die specifiek als moskee is ontworpen, mét een koepel en minaret. De bouw kwam tot stand dankzij een samenwerking tussen de lokale Turkse gemeenschap, de overheid (via de inmiddels opgeheven Wet Premie Kerkenbouw) en textielfabrikant Ten Cate, die de financiering mede verzorgde. Opvallend vanwege de witte gevel en het grijze dak.

Blauwe Golven, Arnhem (1977)

Kunstwerk van Peter Struycken op het Roermondsplein in Arnhem. Het ontwerp bestaat uit een opvallend blauw-wit golvend patroon dat herinnert aan de historische ligging van de oude haven herinnert, en een fontein. Ten tijde van onthulling ging het om het grootste kunstwerk in de openbare ruimte.

Emmauskerk, Nieuwegein (1977)

Ontworpen door Ton Alberts in nauwe samenwerking met kunstenaar Arnold Hamelberg, met duidelijk vormen die afwijken van de traditionele rechte lijnen. Aan de buiten zijde dan ook minder herkenbaar dan de meer traditionele kerkgebouwen.

Hubertushuis, Amsterdam (1980)

Ook wel bekend als het “Moederhuis”, ontworpen door Aldo van Eyck samen met Theo Bosch en opgeleverd in 1980 als een woonomgeving voor alleenstaande moeders en hun kinderen te midden van de Amsterdamse Plantagebuurt. Het complex, vormgegeven als een eigenzinnig stadje op vijf lagen, combineert nieuwbouw met twee historische panden en is opgebouwd met passages, binnenplaatsen, dakterrassen en trappen die het geheel een speels en huiselijk karakter geven.

De Musketon, Utrecht (1984)

Buurt- en cultuurcentrum de Utrechtse wijk Lunetten, ontworpen door Peter Strijker. Opgericht als ontmoetingsplek. Sinds 2024 een gemeentelijk monument.

Station Lelystad Centrum (1988)

Eind jaren tachtig geopend als voorlopig eindpunt van de Flevolijn, later uitgebreid en onderdeel van de Hanzelijn, waarmee het openbaar vervoer in de regio een belangrijke impuls kreeg. Het station, ontworpen door Peter Kilsdonk (destijds werkzaam bij NS), is gebouwd op een viaduct en kenmerkt zich door twee eilandperrons met glazen overkappingen.