Philip van Alfen was de laatste huurder van kasteel Zuylestein

Kasteel Zuylestein, gelegen tussen Amerongen en Leersum op de Utrechtse Heuvelrug, werd aan het einde van de Tweede Wereldoorlog door een tweedaags geallieerd bombardement verwoest. Wie was de eigenaar van dit kasteel en wie was de laatste huurder van kasteel Zuylestein? Hoe loopt de beschuldiging van collaboratie af? Welke rol spelen de Oranjes bij de huur of koop van kasteel Zuylestein? En zat Alfred Heineken ondergedoken in kasteel Zuylestein?

Eigenaren van kasteel Zuylestein

Frederik Hendrik van Nassau kocht het renaissancekasteel ooit en gaf het door aan zijn bastaardzoon Frederik van Nassau. In 1830 sterft het geslacht van Nassau-Zuylestein in de mannelijke lijn uit met de laatste Graaf van Rochford in Engeland. ‘De Ridderhofstad Zuylestein, éénmaal een centrum van gezelligheid voor den Stichtsche Adel, meermalen middelpunt bij groote jachtpartijen en andere feesten, lag verlaten en schier vergeten in zijn prachtige boschrijke omgeving.’

Via vererving komt het kasteel in 1830 in bezit van George Henry van Reede, die ook kasteel Amerongen bezit. Zijn zuster Elisabeth Maria erft in 1843 Zuylestein. Na haar overlijden erft haar neef graaf Godard van Aldenburg Bentinck het kasteel. Recent is over hem een prachtig proefschrift verschenen van Leo van Putten: Een Europese edelman in Amerongen. Deze graaf heeft aan het einde van de Eerste Wereldoorlog de Duitse keizer Wilhelm II op kasteel Amerongen onderdak geboden.

Kasteel Zuylestein is in de negentiende eeuw een tijd niet bewoond door de eigenaar. Vanaf 1901 wordt Zuylestein weer permanent bewoond door een broer van de graaf, namelijk graaf Charles Bentinck. Tot aan zijn overlijden in 1934 heeft hij er gewoond.

Philip van Alfen: reclameman en kunstverzamelaar

In de periode voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog huurt Philip van Alfen kasteel Zuylestein. Uit correspondentie met de rentmeester van het kasteel is bekend welke aanpassingen in het huis plaats vinden. In een deel van de moestuin van kasteel Zuylestein laat Van Alfen een tennisbaan aanleggen. Dat is begrijpelijk, omdat zijn vrouw een Duitse tenniskampioene was.

Philip van Alfen is geboren in Batavia (Indonesië) in 1894. Philip van Alfen was een zelfstandig ondernemer in de reclamebranche op de Herengracht in Amsterdam. Het bureau was gevestigd in een dubbel patriciërshuis, het voormalige woonhuis van de bankier en filantroop A.C. Wertheim. Niet heel veel is publiekelijk over Van Alfen bekend. Hij was iemand die ‘altijd in een onberispelijk pak gekleed was’ en ‘bij grote campagnes bezocht hij zijn klanten en overdonderde hij hen door zijn teksten met geweldige overtuigingskracht voor te lezen’. Op de kasteelboerderij van Zuylestein werkte Wouter Oosterbeek, die een mooie anekdote over Van Alfen vertelde:

Toen ik een keer tijdens de laatste oorlog zijn ring had gevonden tussen de frambozen, mocht ik kiezen uit 50 gulden of ’n fles jenever. Na overleg met mijn vrouw koos ik de drank (…). De drank kwam uit de voorraad van Van Alfen. Daarin zat ook veel wijn. Na het bombardement van het kasteel heb ik met m’n maat twee dagen gekruid om de flessen eruit te halen en voor Van Alfen te bewaren, maar er was al een hoop kapot gegooid door Hollanders. De ruïnes roken dagenlang naar wijn.

Ook een student aan de toenmalige Technische Hogeschool Delft heeft de familie Van Alfen meegemaakt. In 1942 heeft hij vanwege de dreigende oorlogsschade in opdracht van een hoogleraar Architectuurgeschiedenis kasteel Zuylesteijn laten opmeten en in tekening gebracht. Hij beschrijft dat de familie Van Alfen (‘een zeer welgestelde familie’) hem gastvrij zijn gang liet gaan. Wel werd hem – naar aanleiding van de voorraadkamer in de traptorentjes met blikjes, wijn en andere zaligheden – gevraagd of zij nog ‘een verborgen schat hadden gevonden’.

Philip van Alfen stond ook bekend als een kunstverzamelaar. Bekend is dat in zijn pand aan de Herengracht in Amsterdam een wandschildering is aangebracht van ‘Odysseus en de Sirenen’. Het is niet bekend of zijn kunstcollectie verloren is gegaan door het bombardement op kasteel Zuylestein. In ieder geval is bekend dat het schilderij in het kasteel met een voorstelling van de aanbieding in 1675 door de staten van Gelderland van de waardigheid van Hertog van Gelre aan Prins Willem III is beschadigd.

Een bijzondere huurovereenkomst

De huurovereenkomst van Van Alfen met de eigenaar van kasteel Zuylestein liep van 1935 tot 1941. Bij de huurovereenkomst hoorde ook een lijst van roerende goederen, die aan de zorgen van de huurder (van Alfen) werden toevertrouwd. Dat was bijvoorbeeld een haardplaat met een bijbelse voorstelling, een haardplaat met het wapenschild van Aldenburg Bentinck, maar ook een schilderij van Mary Stuart ‘met neger’.

Daarna werd een aanvullende huurovereenkomst opgesteld die vanwege de bijzondere (oorlogs)omstandigheden jaarlijks opzegbaar was. In deze aanvullende huurovereenkomst werd een bijzondere bepaling opgenomen:

Ingeval de eigenaren het verhuurde tijdens de huur gaan verkoopen, en alsdan blijkt dat hier te lande regeerende vorst of vorstin uit het Huis “Oranje-Nassau” niet tot aankoop van het kasteel Zuylestein willen overgaan, zijn die eigenaren gehouden het verhuurde vooraf aan de ondergeteekende [Van Alfen] ten koop aan te bieden.

Het is niet bekend of koningin Wilhelmina interesse heeft gehad in de aankoop van kasteel Zuylestein. Uit het proefschrift van Leo van Putten blijkt dat de Bentincks een behoorlijk intensieve band hadden met het vorstenhuis. Zo waren de Bentincks in 1901 getuige van het huwelijk van Wilhelmina en prins Hendrik. Ook was prins Hendrik vrijwel jaarlijks aanwezig op de door de graaf Van Aldenburg Bentinck georganiseerde jachtpartijen. Hij kwam ook regelmatig op kasteel Amerongen en het met kasteel Amerongen verbonden kasteel Middachten. Ook behoorden de graaf en prins Hendrik tot dezelfde Johanniter Orde, een ridderorde met een protestants-christelijke grondslag.

Tegelijkertijd erfde de graaf, Godard van Aldenburg Bentinck, Zuylestein destijds van zijn tante zonder Oranjebemoeienis. En de Nassautak van Zuylestein was begin negentiende eeuw al uitgestorven. Het blijft dus onduidelijk wat de bijzondere passage in het huurcontract in relatie tot de Oranjes te betekenen heeft.

Aangeklaagd voor collaboratie

Interessant is dat in het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR) een dossier aanwezig is van Philip van Alfen, of beter gezegd van de CV Allert de Lange. Dat was de uitgeverij in Amsterdam waar Van Alfen directeur was. De Procureur-Fiscaal bij het Bijzonder Gerechtshof in Amsterdam heeft dit bedrijf aangeklaagd voor collaboratie. Deze uitgeverij heeft ook een Duitse tak gehad en blijkbaar heeft de uitgeverij een (of meerdere) advertenties geplaatst in Volk en Vaderland, het weekblad van de NSB, uitgeven door de nationaal-socialistische uitgeverij van Anton Mussert.

De Politieke Recherche Afdeling Amsterdam heeft onderzoek gedaan naar de strafrechtelijke en fiscale achtergrond van Van Alfen en zijn procuratiehouders. De uitgeverij heeft aangetoond dat allerlei Duitse boeken in opdracht van de Sicherheitspolizei moesten worden vernietigd. Daarnaast werkte zij niet samen met een NSB-uitgeverij Westland en kregen zij subsidie aangeboden van de Engelse ambassade voor de uitgifte van een boek over Sir Neville Henderson. Dat was overigens de Engelse ambassadeur in Duitsland die premier Chamberlain steunde in zijn appeasement-politiek richting Hitler.

Uit een accountantsverklaring blijkt dat de advertentieomzet van het advertentiebureau Allert de Lange fl. 1.800.000 bedroeg, de advertentie in Volk en Vaderland kostte slechts fl. 300. Bekend is dat veel grote adverteerders gebruik maakten van de diensten van Van Alfen. De grote reclamecampagnes van Flipje van De Betuwe, Van Nelle, Blookers Cacao & Chocoladefabrieken komen van zijn hand. De zaak wordt geseponeerd, omdat er geen bezwarend materiaal in het dossier werd aangetroffen.

Na het bombardement

Na het geallieerde bombardement op kasteel Zuylestein werd de huur voor Van Alfen fors aangepast (van fl. 2.250 per jaar naar een fors lager bedrag), omdat ‘de belastbare opbrengst van het vernielde kasteel nihil is geworden’. Uit correspondentie hierover blijkt dat over het uiteindelijke huurbedrag meerdere keren onderhandeld is. Hier toonde zich de zakenman Van Alfen.

Om ondanks het bombardement toch nog op het landgoed Zuylestein te kunnen blijven wonen, heeft Van Alfen het getroffen poortgebouw bij het kasteel op eigen initiatief laten herstellen. Dat het monumentale poortgebouw op deze wijze door hem hersteld was, werd door de eigenaren van het kasteel niet op prijs gesteld. Hij zou dat hebben gedaan ‘zonder goedkeuring of medeweten van de eigenaren’.

Uiteindelijk verhuisde Van Alfen naar het nabijgelegen Kasteel Moersbergen in Doorn. Na de oorlog (1950) trouwde hij opnieuw, nu met Ada Henriëtte Cornelie de Beaufort. Zij was de dochter van de burgemeester van Driebergen-Rijssenburg. In 1969 overlijdt Philip van Alfen op vierenzeventigjarige leeftijd.

Het netwerk van Van Alfen

Als prominent zakenman zal hij over een uitgebreid netwerk hebben beschikt. Hij werkte ook samen met allerlei kunstenaars en illustratoren. En via zijn vrouw beschikte hij naar alle waarschijnlijkheid over een netwerk in de tenniswereld.

Dirk Stikker was een goede vriend van hem. Stikker was betrokken bij de oprichting van de VVD, werd later minister van Buitenlandse Zaken en secretaris-generaal van de NAVO. Begonnen als bankier werd hij in 1935 directeur van Heineken. In die hoedanigheid was hij verantwoordelijk voor de buitenlandse afzet van de bierbrouwerij. Daar ligt een interessante link naar het verhaal over Alfred Heineken (zie hierna). Dirk Stikker was na de dood van Philip van Alfen zijn executeur-testamentair.

Alfred Heineken ondergedoken op Zuylestein?

Interessant is het verhaal dat de topman van Heineken, Alfred Heineken, tijdens een deel van de Tweede Wereldoorlog vanwege spionage op kasteel Zuylestein ondergedoken heeft gezeten. Heineken heeft dit zelf verteld in gesprekken met Sylvia Toth. Heineken vertelde dat hij in de oorlog was aangesteld in de functie van Wehrmachtsvertreter. Bij een Duitse officier moest hij een adelaarsstempel halen voor de aflevering van Heinekenbier. Iedere Duitse soldaat zou recht hebben gehad op twee liter bier per week. Dat gaf precieze informatie over de troepenverplaatsingen in Europa en deze zouden door Heineken naar het verzet in London zijn gebrieft.

Alfred Heineken vertelde zelf dat hij koeriersdiensten had verricht voor het ondergrondse verzet:

‘Ik kreeg in Rotterdam briefjes op m’n bureau, waarop stond: De Flakstelle daar-en-daar is met 20 man versterkt, zorg dus voor 40 liter meer van dat walgelijk dunne bier per week. Die berichten gaf ik door aan iemand van de ondergrondse, die ze op zijn beurt doorgaf aan Londen’.

Toen dit werd ontdekt zou Alfred Heineken hebben moeten onderduiken.

De rol van Alfred Heineken bij het verzet wordt echter betwist. Hij zou dit verhaal pas aan het einde van de Tweede Wereldoorlog hebben verteld. In werkelijkheid was het Dirk Stikker (zie hiervoor) die de leiders van het verzet in Londen hielp aan details over de Duitse legerposities.

Henk Timmer, een voormalige Nederlandse tenniskampioen met wie Heineken zou zijn ondergedoken, bestrijdt het verhaal: ‘Ik ging een enkele keer naar kasteel Zuylestein om daar gezellig te dineren met een aantal vrienden, zoals Dirk Stikker, maar ik ben nooit ondergedoken’. Ook een toenmalige tuinman van het kasteel betwist het: ‘Ik moest toen voor de burgemeester [van Amerongen of Leersum] een schuilplaats bouwen onder de hanebalken. Als Freddy of een ander zich hier echt zou hebben schuilgehouden, zou ik dat hebben geweten’.

De auteurs zijn amateur-historici die uitgebreid onderzoek hebben gedaan naar het bombardement op kasteel Zuylestein.

Bronnen