Op de Utrechtse Heuvelrug staat tussen Amerongen en Leersum in de bossen een landhuis verscholen waar voorheen een prachtig renaissance kasteel stond, ooit gekocht door Frederik Hendrik van Nassau en doorgegeven aan zijn bastaardzoon Frederik van Nassau. Later kwam het in bezit van de adellijke familie Bentinck en werd als laatste verhuurd aan de zakenman en kunstverzamelaar Philip van Alfen. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog is dit kasteel door een tweedaags bombardement in puin geschoten door de geallieerden.
Waarom gebeurde dit? Hoe gebeurde het? Weten we meer over een van de piloten van de Royal Air Force? Wilde verhalen doen ook de ronde over dit bombardement. Was bijvoorbeeld prins Bernhard hierbij betrokken? Was het een vergelding voor het opvangen van de Duitse keizer op kasteel Amerongen aan het einde van de Eerste Wereldoorlog?
Aanleiding
Lange tijd lag kasteel Zuylestein ver van het oorlogsfront, maar na de landing in Normandië in 1944 schoven de geallieerden langzaam naar het noorden. De Duitse troepen trokken zich steeds meer terug en zo kwamen op de Utrechtse Heuvelrug (waar Leersum ligt) ook veel SS’ers. Lokale verzetsmensen wisten de Engelsen te informeren dat een Duitse generaal met zijn staf intrek had genomen in kasteel Zuylestein.
Tot nu toe weet niemand of zij daadwerkelijk in kasteel Zuylestein zijn geweest. Via de bekende verzetsstrijder op de Utrechtse Heuvelrug, Loek Caspers, weten we dat bij het bombardement op Zuylestein het kaartenbureau van een SS-staf is getroffen. Daarnaast was het bericht dat er behalve de SS-generaal en zijn staf een Duits regiment in de omgeving was gelegerd. Op 23 maart 1945 werd het bericht van de Groep Kees versleuteld en doorgeseind naar De Spijker die voor de Binnenlandse Inlichtingendienst in Nederland geplaatst was.
A. In castle Zuylestein E/42518059 near Amerongen is located A/S S General with large staff
B. At Amerongen/Leersum E/4281 and surroundings SS troops are locarted – strength about one Regiment
Via Loek Caspers weten we dat Eveline van Lennep dit bericht codeerde en dat De Spijker met een zender bemand door baron d’Aulnis de Bourouil het verzond naar Londen. De SS-generaal was Obersturmführer Martin Kohlroser. Hij stond aan het hoofd van de 34e SS Grenadier Divisie Landstorm Nederland met regimenten op de Utrechtse Heuvelrug en de Betuwe.
Een van de wilde verhalen is dat Seyss-Inquart, Mussert en Rost van Tonningen in de nacht van 24 op 25 maart nog op kasteel Zuylestein gelogeerd zouden hebben. Gezien de moeizame verhouding tussen Mussert en Rost van Tonningen is dat niet heel erg waarschijnlijk. Tegelijkertijd is wel bekend dat Rost van Tonningen regelmatig in Leersum kwam, waar hoge SS-officieren ingekwartierd waren. Hemelsbreed is dat maar twee kilometer van kasteel Zuylestein. En Seyss-Inquart was in die periode regelmatig in Achterveld voor de Voedselconferenties (als voorloper van de capitulatiebesprekingen in Wageningen). En vanaf Achterveld is het ruim twintig kilometer naar kasteel Zuylestein. Ook dat is niet onwaarschijnlijk.
Bombardement: dag 1
Op 25 maart 1945 stijgen 12 Spitfires van de Royal Air Force (RAF) op van Gilze Rijen en gooien op zondagochtend tussen 9 en 10 uur een grote hoeveelheid bommen op het kasteelterrein. 36 bommen in totaal, 12 exemplaren 500-ponders en 24 exemplaren 250-ponders. Er vallen 29 bommen op het kasteelterrein, maar geen enkele op kasteel Zuylestein. Daarnaast werden de kanonnen en machinegeweren van de Spitfires ingezet. Het betrof een Poolse RAF-formatie die werd geleid door Wing Commander Tadeusz Sawicz. Het kasteel blijft redelijk ongeschonden op deze eerste dag. Wel komt een jongen van zeventien jaar om het leven en zijn buurman raakt zwaargewond. Vanwege de oorlogshandelingen in het gebied van de Grebbelinie was laatstgenoemde juist geëvacueerd naar Leersum.
Wie was die Wing Leader Tadeusz Sawicz?
Zijn luchtmachtcarrière gaat snel en later in 1944 wordt hij benoemd tot Wing Leader van het 131 Polish Figher Wing (als onderdeel van de Second Tactical Air Force). Hij wordt door Nederland, Engeland, de Verenigde Staten en Polen onderscheiden met allerlei hoge onderscheidingen vanwege zijn luchtmachtprestaties. Tegelijkertijd heeft zijn Poolse RAF-formatie op dag 1 van het bombardement van Zuylestein vrijwel niets bereikt (geen schade aan het kasteel, wel een dode en zwaargewonde in een aanpalende woning). Na de Tweede Wereldoorlog emigreert Sawicz naar Canada. In 2011 krijgt hij postuum een staatsbegrafenis in Polen.
Bombardement: dag 2
Op 26 maart 1945 stijgen in de middag 8 Hawker Typhoons op van vliegveld De Kluis (codenaam B. 91, het lag tussen Malden en Nijmegen) en zetten koers richting kasteel Zuylestein. In een half uur tijd zetten deze jachtbommenwerpers met 64 raketten de aanval in op het kasteel. Vermoedelijk hebben 6 van deze raketten doel geraakt. Sommigen denken dat het ging om brandbommen. Dat lijkt niet het geval – de raketten hebben brandstof nodig om voort te bewegen – en dat heeft vermoedelijk brand veroorzaakt. Ook volgde er nog een aanval met boordkanonnen.
De Hawker Typhoons droegen RP3-raketten met zich mee. Een bewijs daarvan werd in 2023 geleverd, op het landgoed van kasteel Zuylestein werd een RP-3 raket gevonden.
Het bombardement op de tweede dag was enorm verwoestend. Er was van het kasteel niet veel meer over dan wat wankele muurresten. Het poortgebouw had forse schade opgelopen. De bomkraters in het landschap rond het kasteel zijn nog altijd te zien. De rentmeester van het kasteel deelt op 29 maart 1945 per brief aan het Rijksbureau voor de Monumentenzorg mee wat de schade is aan kasteel Zuylestein:
Namens de eigenaren, de Erven Graaf Bentinck van Amerongen (…) tot groot leedwezen van mijne principalen [is] het kasteel Zuylestein onder Leersum op 25 en 26 dezer vanuit de lucht zoodanig met bommen en andere boordwapens bestookt en in brand gezet, dat slechts een ruïne is overgebleven.
Voor een groot deel zijn wel de muren intact gebleven, maar ze zijn gescheurd en ontzet en ook de afgekluisterde kelderverdieping is ernstig beschadigd, zooals dit ook met het poortgebouw het geval is.
Ooggetuigen
Er zijn verschillende ooggetuigenverslagen van de bombardementen. Die vertellen dat er geen sprake was van luchtafweergeschut en er zouden ook geen Duitse toestellen in de lucht zijn geweest. Gezien het geallieerde luchtoverwicht in die dagen klinkt dat aannemelijk. Gravin Elisabeth, de dochter van de graaf Godard van Aldenburg Bentinck (die de Duitse keizer in 1918 ontving op kasteel Amerongen) ging op de tweede dag naar het brandende kasteel en probeerde te redden wat er te redden viel.
Marie van Aldenburg Bentinck, die eerder een van de bewoners van kasteel Zuylestein was, beschrijft in haar dagboek op 27 maart 1945 wat zij had gehoord:
“Sigurd (von Ilsemann – red.) telephoneerde gisteren dat Zuylestein gebombardeerd was, maar dat ze de brand hadden kunnen blusschen en dat het aan de voorkant beschadigd was. Nu belden hij mij zoeven op om te zeggen dat het nu geheel aan de grond ligt. Ze zijn heden teruggekomen, net toen Elizabeth er was, die maar juist op tijd het huis kon verlaten en zoo hard als zij kon liep naar de achterkant van het Tuinmanshuis. Vandaar heeft zij deze ondergang van Zuylestein meegemaakt, de mooie ouden toren zien vallen. Alleen de twee vazen op de stoep zijn blijven staan. Waarvoor toch dit zinlooze vernielen?Wilde verhalen over het bombardement
Het bombardement zou een wraakactie van de Engelsen zijn geweest om wraak te nemen op de familie Bentinck. Graaf Godard van Aldenburg Bentinck, eigenaar van kasteel Zuylestein, had immers de Duitse keizer aan het einde van de Eerste Wereldoorlog onderdak geboden. Dat lijkt niet erg waarschijnlijk. Na de Duitse inval in Nederland maakten zowel de Nederlandse als de Engelse regering zich zorgen om de veiligheid van de Duitse keizer. De ex-keizer kreeg zelfs het aanbod van asiel in het Verenigd Koninkrijk. Daarnaast vond het bombardement eind maart 1945 plaats, terwijl de Duitse keizer al in 1941 in Huis Doorn was overleden. En waarom werd kasteel Amerongen dan niet gebombardeerd, want daar had de Duitse keizer toch zijn verblijf gehad.
Een ander verhaal wat de ronde doet is dat prins Bernhard persoonlijk betrokken zou zijn geweest als RAF-piloot bij het ‘geslaagde’ bombardement op kasteel Zuylestein. Het klopt dat prins Bernhard bij de Royal Air Force onder een schuilnaam heeft geopereerd, namelijk Wing Leader Gibbs. Gibbs was de schuilnaam waarmee de prins in de oorlog over bezet gebied meevloog tijdens bombardementsvluchten. De leiding van de RAF kwam hier achter en verbood de prins dit nog langer te doen. Via de generaal James Doolittle, commandant van de Amerikaanse 8th Army Airforce, krijgt prins Bernhard het toch weer voor elkaar dat hij een aantal keren mee kan op operationele vluchten boven Europa.
De lijst van RAF-piloten uit de RAF-logboeken bevat geen schuilnaam van ene Gibbs of een verwijzing naar Nederland. Daarnaast vlogen de tweede dag van het bombardement de RAF-piloten allemaal in een Hawker Typhoon. Dat lijken niet de vliegtuigen te zijn geweest waarmee prins Bernhard vloog. Hij vloog vooral met het jachtvliegtuig Spitfire en de bommenwerpers B-25 Mitchell en B-24 Liberator.
In een biografie over prins Bernhard worden sowieso kanttekeningen geplaatst bij zijn reputatie van dappere en vaardige oorlogsvlieger. Bernhard was een belabberde piloot ‘al was het maar omdat hij zonder ooit bij een gevecht betrokken te zijn geweest, in de loop van de oorlog maar liefst drie toestellen total loss vloog’.
Ook gezien de datum lijkt het niet erg waarschijnlijk dat Bernhard betrokken was bij de aanval. Na de bevrijding van Zuid-Nederland brengt de prins zijn hoofdkwartier vanuit België over naar Nederland. De prins verblijft tot en met april 1945 op het landgoed Anneville (net buiten Breda). Daar houdt hij zich als opperbevelhebber vooral bezig met het stroomlijnen van de Binnenlandse Strijdkrachten (BSB). En de samenwerking tussen de verenigde verzetsgroepen verliep niet zo soepel. Daar had prins Bernhard zijn handen vol aan.
Philip van Alfen was de laatste huurder van kasteel Zuylestein
‘Majesteiten zijn nu eenmaal geen gewone stervelingen!’
De laatste heer van Kasteel Amerongen– Huisarchief Twickel
– RAF-logboeken
– Diverse Poolse bronnen
Geallieerde bombardementen op Rotterdam (1940-1945)
Ligt er nog goud op de bodem van de Nieuwe Waterweg?
Wandeling door een verwoest maar veerkrachtig Rotterdam