Klein-Rusland: van arbeidersparadijs tot vervallen woonwijk

Waar ligt Klein-Rusland? Het zou een strikvraag kunnen zijn in een of ander quizprogramma. Het antwoord: vlakbij de Nederlandse grens en de polders van Zeeuws-Vlaanderen. Klein-Rusland is namelijk een wijk van het Belgische grensstadje Zelzate met een fascinerend verleden. Ooit het allereerste modernistische tuindorp van België is het nu een brok wegkwijnend erfgoed.

Het verhaal van Klein-Rusland begint pakweg een eeuw geleden. Zelzate, dat aan de oevers van het kanaal Gent-Terneuzen ligt, gonsde toen van bedrijvigheid. Eind negentiende eeuw was het zeekanaal verbreed en uitgediept waarna de industrialisatie van Zelzate een hoge vlucht nam. Dat bracht zo zijn eigen problemen mee. Voor het werkvolk in de nieuwe bedrijven moest een onderkomen gevonden worden. Daarom werd in 1920 de Société Cooperative Locale Habitation à Bon Marché de Selsaete’ opgericht. Voorzitter van die sociale huisvestingsmaatschappij werd Dimitri Peniakoff (1865-1925) een Joods-Russische ingenieur die directeur was van een nabijgelegen bedrijf. Onder zijn leiding werd een plan uitgewerkt voor een fabrieksdorp dichtbij het industriegebied.

Tuindorp

Voor het ontwerp van de sociale woonwijk werd beroep gedaan op de West-Vlaamse architect Huib Hoste (1881-1957). Die was tijdens de Eerste Wereldoorlog naar Nederland getrokken en had er kennis gemaakt met De Stijl, een modernistische kunststroming die ook de architectuur beïnvloedde. Samen met landschapsarchitect Louis Van der Swaelmen ontwierp hij een tuinwijk die model moest staan voor een nieuwe aanpak van sociale woningbouw met aandacht voor harmonie tussen mens en natuur.

Het merendeel van de gebouwen werd opgetrokken in een kubistische stijl met rechtlijnige, geometrische vormen en voorzien van een kleurrijke bepleistering. Daartussen was ruimte voorzien voor groenzones waar de bewoners elkaar konden ontmoeten. Het resultaat mocht gezien worden, de sociale woonwijk oogde als een modernistisch tuindorp waar het goed wonen was.

Een Russische generaal

In de volksmond werd de nieuwe tuinwijk al snel ‘Klein Rusland’ genoemd, een verwijzing naar de nationaliteit van de stichter, fabrieksdirecteur Dimitri Peniakoff. De Russische connectie van het fabrieksdorp gaat echter verder. Peniakoff onderhield namelijk nauwe banden met de Russische diaspora. Na de Oktoberrevolutie van 1917 en de daaropvolgende burgeroorlog waren heel wat leden van de Russische adel uitgeweken naar Frankrijk en België waar ze een nieuw bestaan moesten opbouwen.

Ook in Brussel was er een grote Russische gemeenschap. Zo kwam Peniakoff in contact met Alexis Veretennicoff (1860-1927), een voormalige generaal uit het keizerlijk leger van de tsaar die samen met zijn gezin via Marseille en Londen in Brussel gestrand was als politiek vluchteling. Hij had dringend werk nodig en Peniakoff besloot Veretennicoff aan te werven als toezichter op de bouwwerken van zijn sociale tuinwijk. Generaal Alexis Veretennicoff en zijn vrouw, de Servische prinses Vera von Ratch, vestigden zich als eerste inwoners in de wijk. Zo raakte de naam Klein Rusland nog steviger verankerd in Zelzate.

Samen met zijn vrouw woonde Alexis Veretennicoff in een van de grotere woningen van de wijk en toen de stichter van Klein Rusland, Dimitri Peniakoff in 1925 stierf bleef Veretennicoff wat verweesd achter. De voormalige generaal kon trouwens niet aarden in zijn Klein Rusland. Dat de bewoners van de wijk, vooral arbeidersgezinnen, sterk aanleunden bij het rode socialisme zal de voormalige Wit-Russische generaal ook niet opgebeurd hebben. Hij werd ziek en belandde in een depressie.

Uiteindelijk koos Alexis Veretennicoff voor zelfdoding. Zijn vrouw, Vera von Ratch bleef in Klein Rusland wonen waar ze compleet vereenzaamd in 1932 stierf. Het huis van de Veretennicoff familie is nu een leegstaand pand in de hoofdstraat van Klein Rusland, de Peniakofflaan. Een half vergane gedenksteen in de voorgevel herinnert aan de stichter van Klein Rusland met de tekst….

Dimitri Peniakoff 1866-1925/ Fondateur Animateur de Cette Cité/ Stichter en Bezieler Dezer Stede.

Het graf

Nog een spoor van de Russische connectie leidt naar de gemeentelijke begraafplaats van Zelzate. Daar herinnert een kleine, wat troosteloos ogende grafzerk aan Alexis Veretennicoff en zijn vrouw Vera von Ratch. Hun laatste rustplaats ligt er wat verkommerd bij. Het graf vermeldt in het Frans, ‘hier ligt Alexis Veretennicoff, generaal in het keizerlijk leger van Rusland’. Een verwijzing naar een glorieus verleden. Merkwaardig detail: enkele jaren geleden kwam een Russische consul plechtig verklaren het graf te een opknapbeurt te willen geven. Daar is sindsdien niks meer over gehoord. Begrijpelijk want de man in kwestie werd ondertussen als Russische spion het land uitgezet.

Verval

In de honderd jaar die verstreken sinds de dood van stichter Peniakoff in 1925 maakte Klein Rusland een ware metamorfose door. De toekomst zag er aanvankelijk rooskleurig uit voor de modernistische tuinwijk. Het leek een arbeidersparadijs op aarde. Toch pakten zich al snel donkere wolken samen. Zo waren de huizen met soms minderwaardig materiaal opgetrokken waardoor al snel allerlei mankementen aan het licht kwamen. De bewoners lieten zich echter niet van de wijs brengen. In de geest van het Vlaamse talent voor bricoleren en improviseren gaven ze op eigen wijze vorm aan hun wijk. Door de jaren heen werden zo heel wat aanpassingen uitgevoerd aan de woningen. Niet altijd met evenveel respect voor het origineel. Door het aanbrengen van voorzetgevels en de aanbouw van allerlei koterijen leken de huizen na verloop van tijd amper nog op het oorspronkelijk ontwerp van architect Hoste.

Dat alles vormde echter geen belemmering voor de levendige volkswijk. Klein Rusland was een dorp op zich. Met winkels, een goed bezocht café en op tijd en stond een kermis. De buurt kon zelfs prat gaan op een beroemde telg. In 1926 werd in de Peniakofflaan Margriet Geirnaert geboren als dochter van een arbeidersgezin. Als jong meisje ging ze als kindermeid werken bij een rijke familie. Daar werd haar zangtalent opgemerkt en kreeg ze de kans een muziekopleiding te volgen. Uiteindelijk zou ze onder haar artiestennaam Rita Gorr wereldwijd successen oogsten als opera diva.

Nu

Wie anno 2025 Klein Rusland bezoekt merkt al snel dat de bruisende volkswijk nog slechts een schim is van weleer. Wat ooit het paradepaardje was van de sociale woningbouw in Vlaanderen is nu een vervallen wijk in de schaduw van een oude stortplaats voor industrieel afval, de gipsberg in de volksmond. De kleurrijke gevels van de kubistische woonblokken zijn al lang verdwenen en hebben plaats gemaakt voor grijze monotonie.

Leegstand is een ander probleem. Heel wat huizen zijn dichtgespijkerd en beklad met graffiti. Veel bewoners trokken al weg en momenteel telt de wijk nog enkele tientallen inwoners. De kleurrijke volkswijk van weleer mag dan al verkommerd ogen toch blijven de nog resterende bewoners gehecht aan hun wijk, hopend dat hun Klein Rusland alsnog van de sloophamer zal gered worden.

De toekomst

De toekomst van de wijk blijft echter onzeker. Een reddingsboei is alvast de erkenning door de Vlaamse regering van Klein Rusland als bouwkundig erfgoed. Terecht overigens want in Klein Rusland werd tijdens het interbellum een nieuwe vorm van sociale woningbouw gerealiseerd. Bovendien bleef ondanks alle veranderingen de stedenbouwkundige en architecturale eenheid van de allereerste modernistische arbeiderswijk van België intact. Dat mag niet verloren gaan, oordeelde de overheid. Helaas bleef het daarbij. Concrete stappen om het voortbestaan van Klein Rusland te garanderen blijven vooralsnog uit.

Ondanks alle onzekerheid blijven de bewoners niet bij de pakken zitten. Samen met de sociaal-culturele organisatie Avansa werden verhalen van bewoners verzameld en verwerkt in de luisterwandeling Stemmen uit Klein Rusland die bezoekers door de wijk en zijn geschiedenis loodst. Op die manier hopen de initiatiefnemers de discussie over het voortbestaan van de bedreigde buurt levend te houden en te vermijden dat Klein Rusland na bijna honderd jaar van de kaart zou verdwijnen.