Literaire rechtspraak: de zuivering van het literaire veld in Nederland, 1945-1952

Nederlandse schrijvers die zich tijdens de Tweede Wereldoorlog hadden aangemeld bij de nationaalsocialistische en antisemitische Kultuurkamer, waren ‘fout’. Zij waren gezwicht voor de nazi-bezetter en zijn Nederlandse handlangers, zo was de gedachte, en zij hadden meegewerkt aan de geestelijke onderwerping van het Nederlandse volk aan de verschrikkelijke doeleinden van het Duitse nationaalsocialisme.

Al voor het einde van de oorlog boog de Nederlandse overheid in Londen zich over de vraag wat er na de oorlog moest gebeuren met deze ‘foute’ schrijvers. Men vond dat de Nederlandse literatuur zou moeten worden gezuiverd: ‘foute’ schrijvers dienden te worden bestraft voor hun minderwaardige gedrag. Maar wetgeving kwam er voorlopig niet.

In zijn boek Literaire rechtspraak: de zuivering van het literaire veld in Nederland, 1945-1952, vertelt Ted Laros wat er na mei 1945 gebeurde. Omdat er geen wettelijk kader was, besloot het Militair Gezag in het bevrijde Zuid-Nederland dat geen enkele kunstenaar naar buiten mocht optreden, voordat duidelijk was hoe hij zich had gedragen tijdens de Bezetting.

Nederlandse auteurs werden onder de loep genomen door de Ereraad voor de Letterkunde. Deze raad werd bemand door andere schrijvers, en zo ontstond de situatie waarin schrijvers over hun collega-schrijvers moesten oordelen. Het belangrijkste criterium was daarbij of men lid was geweest van de Kultuurkamer. Ook de eigen verantwoordelijkheid van de auteur was van groot belang. Deze werd gezien tegen de achtergrond van universele waarden als geestelijke vrijheid, een gezonde Nederlandse literatuur en de waardigheid van de Nederlandse letterkunde.

Schertsrechtspraak

De auteur schetst hoe het literaire veld er in de jaren 40-45 uitzag. Daarbij richt hij zijn blik op nationaalsocialistische instanties als de Kultuurkamer, op het verzet hiertegen en tot slot op de voorbereidingen van de zuivering. De lezer ziet veel biografische feitjes langskomen over de hoofdrolspelers, zowel over de ‘fouten’ als over de ‘goeden’. Jammer genoeg geeft Laros weinig informatie over de Nederlandse letteren in haar volle breedte.

Laros brengt ook naar voren dat de Ereraad zich nooit heeft gebogen over de vraag waarom schrijvers zich meldden bij de Kultuurkamer, of waarom zij nationaalsocialist werden. De Ereraad stelde de aangeklaagden niet op de hoogte van het feit dat ze aangeklaagd waren. De uiteindelijke veroordelingen werden niet gepubliceerd. Daardoor konden de veroordeelden niet binnen de gestelde termijn van zes weken in beroep gaan en wisten de meeste van de veroordeelde schrijvers niet eens dat ze veroordeeld waren. Evenmin werd hoor en wederhoor toegepast. Geen enkele schrijver werd individueel gehoord (de Ereraad veroordeelde slechts groepen schrijvers) en er ging geen enkele aandacht uitging naar de motieven der aangeklaagden. De literaire rechtspraak van de Ereraad was dus een schertsrechtspraak.

Actie Rechtsherstel

Ruime aandacht geeft Laros aan de Actie Rechtsherstel, een poging om de zuivering van haar scherpe kantjes te ontdoen. De Ereraad opereerde de eerste maanden van zijn activiteiten zonder enig wettig kader. Dit veranderde pas nadat op 25 april 1946 de Wet Zuivering Kunstenaars in werking trad. De Actie Rechtsherstel was er inderdaad in geslaagd deze wet te doen wijzigen in haar voordeel. Laros beschrijft minutieus hoe dit in zijn werk ging.

Er stond voor gezuiverde auteurs een beroepsweg open: de Centrale Ereraad voor de Kunst. Laros heeft onderzocht hoe deze Centrale Ereraad invulling gaf aan haar werkzaamheden. Oordeelde de Ereraad voornamelijk vanuit de beroepsethiek van de schrijver, de Centrale Ereraad oordeelde primair vanuit een rechtsfilosofische invalshoek. Dit verklaart dat veel oordelen van de Ereraad ongedaan werden gemaakt door de Centrale Ereraad, hetgeen nogal wat maatschappelijke onrust teweegbracht. Laros geeft deze ontwikkeling inzichtelijk weer.

Met Literaire rechtspraak heeft Laros een boek geschreven dat zonder meer een helder beeld geeft van hoe de literaire zuivering in Nederland plaatsgevonden heeft en dat een verrijking is van eerder gepubliceerd onderzoek over dezelfde materie.