Marlene Dietrich wees aanbod van Hitler en Goebbels resoluut af

Diva aan het front

Intussen blijft de situatie in Marlenes thuisland verder escaleren. Het naziregime schopt almaar wilder in het rond en trekt op alle mogelijke manieren aan Marlenes mouw om in Duitsland films te komen maken. Bij haar afscheid van Paramount had Hitlers propagandadirecteur Joseph Goebbels al een editoriaal laten publiceren met daarin:

Applaus voor Marlene Dietrich, die eindelijk de Joodse regisseur Josef von Sternberg heeft afgewezen. Hij heeft haar altijd gecast als prostituee of gevallen vrouw, nooit in een rol die waardigheid bracht aan de grote burger en vertegenwoordiger van het Derde Rijk.

Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog steken Hitler en Goebbels nog een tandje bij. Ze zien Marlene als het toonbeeld van de Arische vrouw en willen haar graag inschakelen als gezicht van hun propagandacampagne. Als ze terugkeert naar Duitsland, zo beloven ze, zal ze de absolute koningin van de Duitse film worden. Een verleidelijk aanbod op een belangrijk kantelpunt in haar carrière. Wat zal Marlene doen? Keert ze terug naar haar familie en haar vertrouwde thuis in Berlijn? Flamboyant en eigengereid als ze is, zou dat zomaar kunnen. Want bij Marlene is niets met zekerheid te voorspellen.

Aan het front

Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog is Marlene een ster op haar retour. Met haar rol in de western Destry Rides Again kan ze in 1939 haar vermoeiende en arrogante imago wat afstoffen. Toch is het niet duidelijk hoe het verder moet met haar carrière. Marlene wil terug naar Europa en krijgt aanlokkelijke aanbiedingen van Hitler en zijn getrouwen om in Duitsland films te gaan maken. Logischerwijs zou 1 + 1 dan snel gelijk aan 2 kunnen zijn.

Niet zo bij Marlene. Ze walgt van de nazi’s en slaat hun aanbod ostentatief af. Op een drukkend hete junidag in 1939 legt ze de eed af als Amerikaans staatsburger. Van haar Duitse nationaliteit neemt ze definitief afscheid. En dat terwijl haar moeder en zus nog allebei in Duitsland wonen. Hitler en Goebbels kunnen er niet om lachen. Daags nadien beschuldigt de Duitse propagandakrant Der Stürmer haar van landverraad.

Sensueel zingende zaag

Al snel komt Marlene ook actief in opstand. Ze helpt Joden die Duitsland ontvluchten om Amerika binnen te raken, reist het hele land af om met de verkoop van oorlogsobligaties geld in te zamelen voor de strijd en doet vrijwilligerswerk in de beroemde Hollywood Canteen. Het idee achter deze bar is simpel: militairen die met verlof zijn of op missie vertrekken, moeten er in alle vrijheid een wilde avond kunnen beleven. Rita Hayworth serveert er broodjes, Marlene Dietrich danst er de jitterbug met iedereen die het maar vraagt.

Intussen heeft Marlene een nieuwe vlam: de Franse acteur Jean Gabin, die uit Frankrijk is weggevlucht. In 1943 keert hij terug naar Europa om marinefusilier te worden bij het Franse leger. Voor Marlene extra inspiratie om te gaan samenwerken met de USO, een liefdadigheidsinstelling die Amerikaanse militairen ver van huis live entertainment aanbiedt. Zo reist ze vanaf april 1944 naar Algerije, Frankrijk, Nederland, IJsland en Italië om er op te treden voor de geallieerde troepen.

De omstandigheden zijn penibel: het is een steenkoude winter in Europa, het regent en sneeuwt dagenlang, de tentenkampen krijgen te maken met modder en sneeuw. Een schril contrast met de luxe en overvloed van Hollywood. Marlene twijfelt of ze het harde regime zal kunnen volhouden, maar geeft geen krimp. En met gevaar voor eigen leven treedt ze twee keer per dag op vlak bij het front. Tijdens haar programma van een halfuur pakt ze uit met humor, goocheltrucs en haar illustere act met de zingende zaag, die ze in haar jonge jaren in Weimar heeft geleerd. Maar de hoofdbrok bestaat uit liedjes, die ze zo sensueel aan de man brengt dat de soldaten de oorlog even vergeten. Vooral haar hypnotische vertolking van de song Lili Marlene laat de soldatenharten sneller slaan.

Op vraag van het OSS, het Amerikaanse Office of Strategic Services, neemt ze er ook een Duitse versie van op. Bedoeling is om die te gebruiken in muzikale propaganda-uitzendingen die clandestien worden uitgezonden om contact te leggen met de Duitse bevolking en om de Duitse troepen te demoraliseren. Hitler en Goebbels merken dat het lied ook bij hun manschappen ontzettend populair is. Maar ze vervloeken het, omdat het de soldaten in een melancholische toestand onderdompelt, terugdenkend aan hun geliefde thuis:

Optreden van haar leven

‘Wat Marlene in de Tweede Wereldoorlog deed, is de echte reden waarom we haar moeten herinneren.’ Aan het woord is haar kleinzoon David Riva, die ik ontmoet in Hollywood. Hij maakte carrière als filmproducent en schreef een boek over Marlenes oorlogsverleden. ‘Het was de moeilijkste tijd uit haar leven,’ vertelt hij, ‘maar ze hield van de militaire discipline: opstaan om zes uur ’s ochtends, haar bed opmaken en elke dag opnieuw een strikt tijdschema naleven. Het paste perfect bij haar Duitse levensstijl. Ze riskeerde haar leven elke dag opnieuw, maar ze hield intens van haar werk aan het front. Veel meer dan van films maken – dat deed ze gewoon voor het geld. En ja, ze hield ook van de aandacht van de soldaten. Ze maakte plezier en flirtte met hen. Dat was goed voor hun gemoedstoestand en ook voor die van haar. Maar diep vanbinnen was ze boos. En die boosheid heeft ze heel haar leven met zich meegedragen.’

David weet dat Marlene innerlijk verscheurd werd door de oorlog: ‘Duitsland was nog altijd haar thuisland, het land waar ze opgroeide, het land waar haar moeder woonde. Maar Marlene hoorde haar tijdens de oorlog geen enkele keer. Door de omstandigheden was ze onbereikbaar. Tevoren had Marlene wel geprobeerd om haar moeder en haar zus te overtuigen Duitsland te verlaten. Maar zonder succes. Marlene snapte het niet. En ze geloofde geen seconde dat het Duitse volk niet wist wat er gaande was. Voor haar was er geen andere optie dan doen wat zij deed: je stem laten horen tegen dat vreselijke regime. Maar tegelijk hield ze nog altijd van haar thuisland en zeker van Schöneberg, het stukje Berlijn waar ze opgroeide…’

Er valt een stilte. ‘Weet je,’ gaat David zelf verder, ‘in mijn jonge jaren heb ik mijn oma gevraagd wat het favoriete optreden uit haar leven was. Ze was roereieren voor me aan het maken en vertelde over een show met Burt Bacharach. Maar plots viel ze stil en begon ze herinneringen op te halen aan haar avonturen tijdens de Tweede Wereldoorlog in de Ardense bossen. Haar optredens daar, zo zei ze, waren voor haar de belangrijkste die ze ooit heeft gedaan. En terwijl ze daar eieren stond te bakken, zag ik plots een glimp van wie mijn oma echt was. Niet de grandmom on stage, die altijd een masker droeg.’

David wordt emotioneel wanneer hij dit vertelt. Ik voel als het ware de kracht van Marlene in hem opleven. ‘Tja,’ besluit hij, ‘als je haar hebt mogen kennen, is het moeilijk om niet te beseffen hoe mooi de wereld zou kunnen zijn, mocht iedereen zijn zoals zij.’