Vergeten nationaal monument keert terug naar boulevard van Scheveningen

Op dinsdag 20 september 1921 onthulde koningin Wilhelmina in Scheveningen het Monument Leger en Vloot. Het herdacht de mobilisatie van zo’n 400.000 Nederlandse mannen tijdens de Eerste Wereldoorlog. Het nationale monument zou een onrustige toekomst tegemoet gaan.

In de Eerste Wereldoorlog was Nederland weliswaar neutraal, maar de landmacht en marine verkeerden iets meer dan vier jaar in de hoogste staat van paraatheid. Er was sprake van een ‘gewapende neutraliteit’: ons land was neutraal, maar moest wel een geloofwaardige militaire afschrikking hebben tegen mogelijke aanvallen of schendingen van de neutraliteit. De krijgsmacht diende constant op zijn hoede zijn.

Nederland lag midden in het strijdgewoel, ineengeklemd tussen oorlogvoerende buurlanden. Het Westelijk Front in West-Vlaanderen lag hemelsbreed maar zo’n zestig kilometer van de Nederlandse grens. In Zeeuws-Vlaanderen was het kanongebulder hoorbaar. De gevolgen van de oorlog gingen niet aan Nederland voorbij: economisch, sociaal en militair lieten ze zich voelen.

Dienstplicht

In 1914 bestond de Nederlandse krijgsmacht grotendeels uit dienstplichtige jongemannen, die afhankelijk van hun functie of onderdeel een of meerdere jaren moesten dienen. De harde kern van dit zogenaamde kader-militie-leger bestond uit beroepsofficieren en onderofficieren. Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak, beginnend met de Oostenrijks-Hongaarse oorlogsverklaring aan Servië op 28 juli 1914, besloot het extraparlementaire liberale kabinet Cort van der Linden tot een algemene mobilisatie op 1 augustus. Dat werd het begin van vier jaar wachtlopen langs de Nederlandse land- en zeegrenzen.

In totaal werden circa 400.000 mannen opgeroepen. De sociale impact was groot. De Nederlandse bevolking bestond in 1914 uit zes miljoen mensen, dus de mobilisatie trof meer dan 10% van de mannelijke bevolking en dan vooral de jongemannen. Hoewel de Nederlandse neutraliteit door de strijdende partijen werd geaccepteerd en er niet hoefde te worden gevochten, kwamen er wel militairen om door ongelukken. Vooral het demonteren van losgeslagen zeemijnen door met name de marine was een hachelijke zaak.

Nationaal monument

Na de oorlog kwam er vanuit de regering geen erkenning voor het offer aan vrijheid, tijd en inkomstenderving dat door de gemobiliseerden was geleverd. Daarom besloten de verenigingen ‘Ons Leger’ en ‘Onze Vloot’ geld in te zamelen voor een nationaal monument ter herdenking van de Eerste Wereldoorlog en de mobilisatie. Het monument in de vorm van een trap werd ontworpen door architect Dirk Roosenburg en de bijhorende beelden van een soldaat en een marinematroos door beeldhouwer Toon Dupuis. Het werd geplaatst tussen het Gevers Deynootplein en de Boulevard van Scheveningen, aan de zuidzijde van het Kurhaus. Een mooie plek waar land en zee samenkwamen. Bovendien was Scheveningen sterk getroffen door de oorlog. Maar liefst driehonderd Scheveningse vissers lieten het leven op de Noordzee ten gevolge van Duitse en Britse zeemijnen en torpedo’s.

Dinsdag 20 september 1921 was een drukke dag voor koningin Wilhelmina, want het was ook Prinsjesdag. Die gelegenheid werd door anti-militaristen aangegrepen om luidruchtig de vrijlating van dienstweigeraar, pacifist en anarchist Herman Groenendaal (1901-1979) te eisen, die in Scheveningen gevangen zat en in hongerstaking was gegaan. Later op de dag begaf Wilhelmina zich naar de boulevard. Daar waren naast de koningin, prins Hendrik en kroonprinses Juliana, ook diverse ministers en hooggeplaatste militairen aanwezig, waaronder de voormalige opperbevelhebber generaal b.d. Cornelis Snijders. Met veel politieke en militaire ‘pomp and circumstance’ werd het nationale monument onthuld.

Afgebroken

Het Monument Leger en Vloot werd een nationaal herdenkingspunt voor de mobilisatieperiode en gevallen militairen. Zowel in 1924 als in 1934 werd de mobilisatie groots herdacht. Ook buitenlandse militaire delegaties kwamen er bij gelegenheid een krans leggen, bij een gebrek aan een Nederlands ‘Graf van de Onbekende Soldaat’, zoals een journalist opmerkte. Maar het monument zou geen eeuwige rust kennen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het gedenkteken door de Duitse bezetter afgebroken. De gemeente Den Haag wist de brokstukken gelukkig veilig te stellen en op te slaan. Na de oorlog werd het gerestaureerd. In 1948 volgde daarom op 5 augustus, de verjaardag van prinses Irene, een ‘heronthulling’, waarbij alle gemobiliseerden van de Eerste Wereldoorlog waren uitgenodigd. Maar zeventig jaar later, in 2018, werd het inmiddels in de vergetelheid geraakte monument voor de tweede keer gedemonteerd en opgeslagen. Dit was nodig in verband met de herinrichting van de door de jaren heen verrommelde Scheveningse boulevard.

Terugkeer

De herinrichting van de boulevard, ontworpen door de Spaanse architect Manuel De Sola – Morales, liep onder meer door de stikstofcrisis de nodige vertraging op. Het Monument Leger & Vloot zou daarom zeven jaar in depot blijven liggen. Maar dit jaar keert de Eerste Wereldoorlog-tegenhanger van het Nationaal Monument op de Dam terug. Niet meer op zijn oude, weggestopte stek, maar op een prominente plek in een dertig meter brede naar het strand leidende trap pal voor het Kurhaus.