Opiniepeilingen beheersen het beeld van de Nederlandse politiek. Stagneert de PVV? Stijgt het CDA? Verliest de VVD? Wat doet GroenLinks/PvdA? De polls bieden een antwoord op dergelijke vragen.
Politici gedragen zich meestal of de uitkomst hen niet interesseert. ‘Dagkoersen. Morgen wordt de vis erin verpakt,’ zeggen ze dan minachtend. Of: ‘Peilingen zijn palingen’. Maar in werkelijkheid volgen ze elke potentiële verandering in het politieke landschap nauwgezet.
Nu de verkiezingen naderen neemt het belang van de opiniepeilingen alleen maar toe. Terwijl algemeen bekend is dat opiniepeilers er vaak naast zitten. Zelfs een dag van te voren zijn ze vaak niet in staat de uitslag juist te voorspellen.
Vrijwel iedereen kent de foto waarop de Amerikaanse president Harry Truman breed lachend de Chicago Daily Tribune omhoog steekt met daarin de openingskop ‘Dewey defeats Truman’. De werkelijkheid was precies andersom: de Democraat Truman had de Republikein John Dewey verslagen. De krant had zich gebaseerd op – achteraf onjuist gebleken – opiniepeilingen.
Hopeloos
Het was niet de eerste keer dat de peilers er hopeloos naast zaten en evenmin de tweede of derde keer. Ook in recentere tijden kwamen verkeerde voorspellingen herhaaldelijk voor. Denk maar aan de foute prognose van de Brexit in 2016. Of van de Amerikaanse verkiezingsuitslag van Donald Trump, eveneens in 2016.
Of, om in Nederland te blijven, aan de dramatisch verkeerde prognose in 1986, toen CDA’er Ruud Lubbers de verkiezingen won en niet de in de peilingen bejubelde PvdA. In 2012 zou Emile Roemer, de inmiddels al jaren afgedankte SP-leider, een goede kans maken premier te worden, want die stond volgens de peilers aan de vooravond van een fraaie verkiezingsoverwinning. Stagnatie bleek zijn voorland.
Nog een heel recent voorbeeld: wie had verwacht dat de PVV in 2023 bij de verkiezingen zou triomferen en niet de VVD of GroenLinks/PvdA of het NSC, zoals voorspeld was?
Toch blijven politici angstvallig de polls in de gaten houden. Misschien doen ze er openlijk laatdunkend over, maar dat is maar schijn. De partijen moeten de peilingen ook wel serieus nemen. In de politiek is niets zo belangrijk als de toekomst. Wie die kent is oppermachtig. Ze hebben trouwens niks anders dan de polls.
Vrij laat
Opiniepeilingen komen – zoals zoveel – uit de Verenigde Staten. Nederland kreeg er pas vrij laat mee te maken Vanaf 1967 vond er een Nationaal Kiezersonderzoek plaats.
Heel veel om de armen had dat nog niet: de politiek was verzuild en een verschil bij verkiezingen van enkele zetels was al heel veel. Opzienbarend was dan ook het succes van de Boerenpartij en D66 in het eerste jaar van het Nationaal Kiezersonderzoek, die beiden 7 zetels haalden. Niettemin bleef het stemgedrag van de meeste burgers voorspelbaar.
Vanaf de jaren zeventig werd dat anders. Nieuwe partijen als DS’70 (een rechtse afsplitsing van de PvdA) kwamen op en wisten in korte tijd enorme prestaties neer te zetten. Vanaf de jaren negentig wisselden de vooruitzichten van partijen heel snel. De komst van Paars zette alles op zijn kop, met de achteruitgang van het CDA en de winst van de ouderenpartijen.
Het vervolg was nog veel opzienbarender. De LPF won bij haar eerste verkiezingsdeelname 26 zetels en werd meteen regeringspartij. Ook de wederopstanding van het CDA en de nederlagen van PvdA en VVD waren opmerkelijk.
Daarna bleef elke verkiezing een gok. De oprichting van de PVV van Geert Wilders in 2006 en het resultaat van heel wat nieuwe partijen zorgden voor een ware hausse aan opiniepeilingen.Waarschijnlijk hebben de onderzoeksbureaus het bij de komende verkiezingen niet helemaal bij het juiste eind. Dat neemt niet weg dat er ook in de nabije (en zelfs wat verdere) toekomst veel belangstelling zal blijven voor de peilingen.
Een peiling is geen voorspelling
De grote profetencheck: komen voorspellingen wel uit?
Lijst van alle Nederlandse premiers (1848-heden)
Na bijna 80 jaar komt er een einde aan de PvdA
De Tweede Kamerverkiezing van 1918