Weinig Nederlanders zullen weten waar Westelijk Nieuw-Guinea ligt, laat staan dat ze ervan op de hoogte zijn dat het ooit een Nederlandse kolonie was. Voor 1949 maakte het deel uit van Nederlands-Indië, daarna stond het van 1949 tot 1962 bekend als Nederlands-Nieuw-Guinea.
De Papoea’s die er wonen was begin jaren zestig door de Nederlandse overheid onafhankelijkheid beloofd, maar in plaats daarvan werd het zogenoemde West-Papua onderdeel van Indonesië. De lokale bevolking beschouwt de Indonesische staat als een bezetter en voelt zich gemarginaliseerd. De Papoea-cultuur wordt onderdrukt en onafhankelijkheidsactivisten worden massaal vervolgd en vermoord. Internationale aandacht voor dit onrecht is er nauwelijks.
Stilte doorbreken
Met de documentairefilm The Promise wil filmmaker Daan Veldhuizen de stilte doorbreken. Hij interviewde West-Papoea’s in ballingschap en Nederlanders met een West-Papoease achtergrond. Hun verklaringen worden in de documentaire afgewisseld met fascinerende filmbeelden in kleur in de vorm van gerestaureerd 35mm-archiefmateriaal. Deze opnamen tonen onder meer hoe Nederlanders in Nederlands-Nieuw-Guinea op expeditie gingen op zoek naar bodemschatten en hoe ze als koloniale machthebbers omgingen met de lokale bevolking.
In contrast met de vertoonde tropische omstandigheden in de kolonie maken recente opnamen van een winters Nederland ook onderdeel uit van de film. Zo zien we hoe een van de geïnterviewden in Amsterdam op een aanlegsteiger zit aan het bevroren Oosterdok met uitzicht op het Scheepsvaartmuseum. De beelden van het met sneeuw en ijs bedekte Nederland scheppen nog meer afstand tot het verre Westelijk Nieuw-Guinea.
Primitieve mensen
De opnamen uit de jaren dat de Nederlanders het voor het zeggen hadden in West-Papoea roepen plaatsvervangende schaamte op. Ook al hadden de Nederlanders ook goede bedoelingen, het vertoonde paternalisme en racisme zijn naar de normen van onze tijd pijnlijk. “We werkten toch met zachte dwang”, laat een Nederlander zich ontvallen in relatie tot de behandeling van de Papoea’s. Een ander vertelt dat de lokale mensen zich gemakkelijk lieten “inspinnen” met “eenvoudige zaken” als bijvoorbeeld zout, lucifers, zeep en rijst. “Het zijn primitieve mensen,” aldus een commentator van toen…
…helemaal niet zo lui als ze wel eens genoemd zijn. […] Als je ze op je hand hebt kunnen ze werkelijk een energie ontwikkelen waar ik zeer veel plezier van gehad heb.
Iemand anders spreekt over een inwoner die eerst nooit een persoon met kleding aan had gezien, maar intussen “een bruikbaar mens” was geworden.
Trailer van documentairefilm The Promise
De levensstandaard van de West-Papoea’s was indertijd een stuk lager dan die in het westen. Filmopnamen uit die tijd tonen (bijna) naakte mensen die leven onder omstandigheden die in de loop der eeuwen nauwelijks veranderd waren. Een Nederlander die onderdeel uitmaakte van het koloniale bestuur legde uit dat het hun opdracht was “om deze mensen op te voeden, ze uit de misère van het Stenen Tijdperk te halen waarin zij tot nog toe geleefd hadden.”
Onder Nederlands bestuur werden de West-Papoea’s niet als gelijkwaardige partner gezien en werd zelfbestuur geremd, maar er gebeurden ook goede dingen. Het commentaar van een van de betrokken Nederlanders vat het goed samen. “Het levenspeil ging omhoog,” verklaarde hij, “vrouwen hoefden niet meer vier keer een kind te baren om er één over te houden. Dus tal van zaken werden vermenselijkt. Daar tegenover leverden ze in een stuk vrijheid en zelfstandigheid waar ik geen prijs voor kan bepalen.”
White saviorism
Het Nederlandse beleid in Nederlands-Nieuw-Guinea wordt door de jongste geïnterviewde in de documentaire, journalist Julia Jouwe, uitgelegd als white saviorism, “de witte redder komt inderdaad die backward savages eventjes redden.” Echter, een van de ouderen, die zelf de Nederlandse tijd meemaakte, oordeelt anders. “Mijn ouders waren bang van hen”, zo vertelt hij. “Maar ik niet. Ik was al aan hen gewend. Ik was blij dat de Nederlanders er waren. Ze gaven ons onderwijs en sociale vrijheid.”
In de documentaire zien we ook hoe Papoea-activist Raki Ap op Veteranendag warme gesprekken heeft met Nederlandse Nieuw-Guinea-veteranen. Deze mannen maakten onderdeel uit van de Nederlandse defensie in het overzeese rijksdeel. In 1962 kwam het tot lokale gevechten tussen Nederlandse en Indonesische militairen. Terwijl de Nederlanders de West-Papoea’s op weg hielpen naar onafhankelijkheid, streefden de Indonesiërs onder aanvoering van Soekarno naar annexatie van het grondgebied. Een van de Nederlandse veteranen spreekt voor het oog van de camera zijn sympathie uit voor de onafhankelijkheidsstrijd van de Papoea’s.
Politiek spel
Wat had uit kunnen lopen op een gewapend conflict tussen Nederland en Indonesië werd onder druk van de Verenigde Naties en de Verenigde Staten gesust met een overeenkomst, het Akkoord van New York van 15 augustus 1962. Nederland droeg het gebied over aan Indonesië en het Papoea-volk werd een volksraadpleging over hun onafhankelijkheid beloofd. Deze Act of Free Choice bleek een farce. De Papoea’s voelden zich buitenspel gezet. “De New York Agreement was een overeenkomst tussen Indonesië en Nederland”, verklaart een van hen in de documentaire.
Maar het land behoort niet tot Indonesië en evenmin tot Nederland. Het land behoort tot het volk van Papua.
Een andere geïnterviewde met wortels in West-Papoea vertelt dat het lijkt alsof deze gebeurtenissen in het verleden liggen. “Maar de geschiedenis is niet afgesloten”, benadrukt ze. “Vanwege die geschiedenis met Nederland ondervinden de Papoea’s nu in West-Papoea nog steeds de gevolgen.”
De West-Papoea’s werden het slachtoffer van een politiek spel waarin de Amerikanen de overhand hadden. Door Indonesië tegemoet te komen, wilden ze in de tijd dat de Koude Oorlog de geopolitiek domineerde voorkomen dat de Indonesiërs zich tot de Russen zouden wenden. Bovendien is Westelijk Nieuw-Guinea rijk aan bodemschatten, zoals erts, koper en goud, en roken de Amerikanen hier een economische kans. Nog altijd ontgint het Amerikaanse mijnbouwbedrijf Freeport hier de grootste goudmijn ter wereld.
Onrecht
De economische en politieke belangen in de regio worden tot op de dag van vandaag door de Indonesische regering met harde hand beschermd. De onderdrukking van de West-Papoea’s wordt in de documentaire een trage genocide genoemd. Een van de slachtoffers van Indonesische onderdrukking was de vader van Raki Ap. Hij werd vermoord omdat hij liederen van verschillende stammen op cassettebandjes opnam om mensen bewust te maken van hun eigen cultuur en hen te laten realiseren dat ze geen Indonesiërs maar Papoea’s zijn. De mensenrechtenactivist vindt het onbegrijpelijk dat Nederland in de tijd dat het in de mensenrechtenraad van de VN zat (2006 -2010 en 2015-2017) de kwestie West-Papoea nimmer heeft geagendeerd.
Met The Promise wordt het onrecht dat de West-Papoea’s in heden en verleden is aangedaan op indringende wijze voor het voetlicht gebracht. Een gemis is dat de namen van de betrokkenen van toen en nu grotendeels ongenoemd blijven. Zeker van jonge kijkers kun je niet verwachten dat ze de gezichten van bijvoorbeeld buitenlandminister Joseph Luns en premier Jan Eduard de Quay herkennen. Ook de namen van de geïnterviewden blijven helaas ongenoemd. De historische en actuele betekenis van de kreet Papua Merdeka (vrij Papoea) zal bij elke kijker voortaan echter in het geheugen gegrift staan.
Hoe Amerikaanse druk leidde tot de overdracht van Nieuw-Guinea
Ontstaansgeschiedenis van het conflict om Nederlands-Nieuw-Guinea
Na komst Nederlanders werd Marind-stam geteisterd door geslachtsziekte
Hoe Hollandia van de kaart verdween
De Papoea’s van de Geelvinkbaai