In de Griekse mythologie vervult Pandora een bijzondere rol. Ze is de eerste menselijke vrouw en wordt door de god Hephaistos gevormd uit water en aarde om de mensheid te straffen. Haar naam betekent draagster van alle gaven.
Prometheus maakt met toestemming van de oppergod eerst dieren en daarna besluit hij ook rechtopstaande figuren te maken, naar het voorbeeld van de goden. Zonder dit te overleggen met Zeus blaast Prometheus de mens hierna ook de levensadem in. De oppergod is daarover uiterst ontstemd. Volgens sommige lezingen is het bedrog van Prometheus er de reden van dat de oppergod niet veel moet hebben van de mens.
Prometheus heeft wel het beste voor met de mens en rooft voor hen zelfs het vuur uit de hemel. Deze diefstal komt hem duur te staan. Zeus is woedend en laat Prometheus voor straf met onbreekbare ketenen vastbinden aan een rots. Iedere dag wordt zijn lever daar door een adelaar uitgerukt, waarna het orgaan ’s nachts weer aangroeit om vervolgens weer weggerukt te kunnen worden. Een straf die eeuwig voortduurt… Dat is althans de bedoeling, maar na vele eeuwen wordt de Titaan uiteindelijk toch bevrijd uit zijn benarde positie. De held Heracles ziet hem tijdens een van zijn omzwervingen aan de rots hangen en krijgt medelijden. Heracles schiet de roofvogel die zich dagelijks tegoed doet aan de lever van Prometheis met een pijl neer en bevrijdt de Titaan daarna.
Volgens een andere lezing laat Zeus zijn vijand op een dag vrij als hij verneemt dat Prometheus een geheim kent dat zeer belangrijk voor hem is. Dit geheim is dat Zeus onttroond zal worden door een kind dat de nimf Thetis hem baart.
Pandora en het onheil van de wereld
Op aarde wordt Pandora al snel opgenomen door de mannen die zeer onder de indruk zijn van haar schoonheid. De nieuwsgierige Pandora kan zich op een dag inderdaad niet meer inhouden en besluit de bijzondere doos te openen. Uit de doos vliegen vervolgens alle rampen die de mensheid sinds die tijd teisteren: hongersnood, ziekte, aardbevingen en oorlog. Het onheil verspreidt zich bliksemsnel onder de mensen, die tot die tijd vrij van problemen en ziekten hadden geleefd.
Geschrokken sluit Pandora de doos weer. Alleen de hoop zit nog in de doos als deze weer gesloten wordt. Het is de enige goede gave die in de doos verborgen was. Volgens een andere lezing moet echter ook de hoop beschouwd worden als een giftig geschenk.
Er is ook een verhaal waarbij het niet Pandora is die de doos opent, maar haar man, een broer van Prometheus: Epimetheus (hij die achteraf nadenkt).
Spreekwoordelijk gebruik
De uitdrukking “de doos van Pandora openen” wordt vandaag de dag soms nog gebruikt om aan te geven dat iemand iets doet wat ogenschijnlijk onschuldig lijkt, maar daarmee wel een reeks onvoorziene en vaak nare gebeurtenissen in gang kan zetten. De persoon in kwestie ontketent dan een hoop ellende of chaos die niet meer te stoppen is, ook al was de intentie van degene die de ‘doos’ opende misschien wel goed.
Zondeval
De mythe van Pandora wordt soms gezien als een post-christelijk beeld van de Bijbelse zondeval. In beide gevallen wordt de nieuwsgierigheid van de vrouw de mensheid noodlottig.
Video: De doos van Pandora
Pandora’s Box
De doos van Pandora speelt ook een rol in de moderne cultuur. Bekend is bijvoorbeeld de Duitse stomme film Pandora’s Box uit 1929, met Louise Brooks in de hoofdrol als Lulu, een verleidelijke jonge vrouw wiens ongeremde aard leidt tot haar ondergang en die van haar geliefden. Deze film, onder meer gebaseerd op een toneelstuk van Frank Wedekind, inspireerde de Engelse band Orchestral Manoeuvres in the Dark (OMD) in 1991 tot het nummer Pandora’s Box. In een bijbehorende videoclip zijn zwart-witbeelden te zien van Brooks en zanger Andy McCluskey, met scènes uit de originele film.
Epimetheus – ‘Hij die achteraf nadenkt’
De Kastalische Bron in Delfi
De tuinen van Bomarzo, of: het park der monsters
Tartarus – De hel in de Griekse mythologie