Het ongelofelijke lot van de Russische Revolutie
Mijn volgende voorbeeld van de triomf van het onverwachte en van de essentiële rol die de mythe speelt in de geschiedenis is de Russische Revolutie van oktober 1917.
Die revolutie was een hoogst onwaarschijnlijke. De ineenstorting van het Russische leger, de afzetting van de tsaar, het aantreden van de sociaaldemocratische regering van Aleksandr Kerenski – dit alles was uitgelopen op een chaos. In 1917 was de bolsjewistische partij een kleine minderheidsgroep. De bolsjewieken waren de marxistische overtuiging toegedaan dat een proletarische revolutie alleen kon plaatsvinden in een sterker ontwikkeld kapitalistisch systeem en, in het geval van Rusland, alleen na een burgerlijke revolutie.
Maar Lenin, teruggekeerd uit ballingschap, meende dat de voortwoedende wereldoorlog een crisis teweeg zou brengen in de hele kapitalistische wereld, en dat het de missie van de bolsjewieken was om in het Russische Rijk de macht te grijpen, met de bedoeling daar de zwakste schakel van het wereldkapitalisme te vernietigen en zo het westerse proletariaat – het Duitse, het Engelse, het Franse – te helpen met het ontketenen van een revolutie.
In zijn ‘Aprilstellingen’ van 1917 verkondigde hij dan ook, tot grote verbazing van zijn medeleden van het Politbureau, dat het bolsjewisme de taak had zich meester te maken van de macht. Het duurde even voordat hij zijn collega’s had overtuigd, maar met zijn welsprekendheid lukte het. Dus de bolsjewistische revolutie vloeide niet voort uit enig historisch determinisme, maar enkel en alleen uit de geniale en tegelijk idiote intuïtie van Vladimir Iljitsj.
In 1917-1918 leek het waarschijnlijk dat de revolutie zou worden neergeslagen door de rebellerende generaals, met de hulp die zij kregen vanuit het Westen. Maar het strategische genie van Lev Trotski, die langs de weg van de improvisatie tot leider van het revolutionaire leger was uitgeroepen, gevoegd bij de verdeeldheid van de vijanden, de woeste bezetenheid van de revolutionairen en de Rode Terreur die op gang kwam, leidde tot een overwinning van de bolsjewieken en de oprichting van de Sovjet-Unie, die het tsarenrijk verving.
Van meet af aan was duidelijk dat de Sovjet-Unie in menselijk en moreel opzicht een mislukt socialisme was, en bepaald geen egalitaire, broederlijke samenleving; maar dat feit werd volledig gemaskeerd door de ideologie. Verder werden er, gestimuleerd door Stalin, successen geboekt in de industriële sector, al was er op agrarisch vlak sprake van een mislukking. Bovenal werd alles wat leek op socialistisch en communistisch humanisme met voeten getreden door een regime dat het land tot een totalitaire, niet-egalitaire politiestaat maakte. De realiteit van de Sovjet-Unie verschilde sterk van wat haar ideologie verkondigde. De dictatuur van het proletariaat was in feite de dictatuur van een partij met lange armen, bureaucratisch en gericht op productiegroei.
De tweede triomf van het onverwachte deed zich voor in 1991: toen stortte het regime na zeventig jaar vanzelf in elkaar en maakte het plaats voor een kapitalisme erger dan wat in 1917 was opgeheven, voor een religie waarvan het regime zich radicaal had willen ontdoen en die sterker bleek dan ooit; kortom, de historische mislukking kon niet groter zijn. Na een kort intermezzo echter zonk Rusland weer weg in een despotisme dat het zowel van het tsarenbewind als van het stalinisme had geërfd.
Ook hier wordt de ecologie van de actie bevestigd: bedoelingen kunnen processen in gang zetten die uitlopen op het tegenovergestelde van wat met die bedoelingen was beoogd.
Hoe Rusland worstelt met de Revolutie van 1917
Hoe Vladimir Poetin aan de macht kwam volgens een Kremlin-criticus
Revolutionair Rusland 1891-1991
Rode Leger – Leger van Bolsjewistisch Rusland
Siberische strafkampen in de tijd van de tsaren
Carl Gustaf Mannerheim – De Finse winterkoning