De ongenaakbare Bolkestein: opiniemaker en politicus

Valt er nog iets nieuws te vertellen over VVD-leider Frits Bolkestein? Volgens journalist en historicus Dik Verkuil wel. Hij promoveerde op diens biografie, De ongenaakbare Bolkestein. 1933-2025.

Bolkesteins levensverhaal is bekend: als veertiger verruilde hij zijn internationale loopbaan bij Shell voor het Tweede Kamerlidmaatschap. In de jaren tachtig was hij staatssecretaris en minister van Defensie, en in de jaren negentig partijleider. Als een van de eerste gevestigde politici plaatste hij vraagtekens bij het migratie- en integratiebeleid en bij de vanzelfsprekendheid van Europese politieke eenwording. In 1994 werkte hij mee aan de totstandkoming van het eerste Paarse kabinet (PvdA en VVD, zonder CDA). In 1998 behaalde hij met 38 zetels het toen hoogste aantal ooit voor de VVD. Van 1999 tot 2004 was hij Eurocommissaris, waarna hij zich als ‘eenpersoonsdenktank’ regelmatig in het publieke debat mengde.

Max van Weezel en Leonard Ornstein publiceerden al in 1999 een journalistieke biografie. Verkuil bespreekt ook de jaren nadat Bolkestein de landelijke politiek verlaten had. En hij gaat meer dan eerdere auteurs in op Bolkestein als privépersoon: zijn omgang met familie en vrienden.

Bedrijfsman?

Idealiter heeft de biograaf sympathie voor het onderwerp zonder blind te zijn voor tekortkomingen. Verkuil omschrijft zich als PvdA-sympathisant die pas in 2008 respect kreeg voor Bolkestein, toen deze als politicus in ruste in een debat zijn opponent Wouter Bos, destijds minister van Financiën, ruimschoots overtrof.

Veel politici creëren bewust een beeld van zichzelf, ook Bolkestein. Verkuil ging na of dit beeld wel klopte, te beginnen met het imago van bedrijfsman die in de jaren zeventig Shell verliet om tegenwind te bieden aan het eenzijdige Nederlandse linkse politieke klimaat. Frits was een kleinzoon van onderwijsminister Gerrit Bolkestein. Volgens Verkuil overwoog Frits als jongeling een loopbaan in de politiek. Opgegroeid in het naoorlogse Amsterdam-Zuid, met Drees als premier, dacht hij daarbij zelfs aan de PvdA.

De keuze voor Shell was weinig romantisch: zo ontliep hij militaire dienst. De eerste tien jaar bij het bedrijf verliepen gunstig. Tijdens zijn standplaats in Indonesië (1970-1972) bereikte hij echter een grens: zijn rechtlijnigheid bleek een obstakel bij het sluiten van gunstige deals. Mogelijk had hij bij Shell nooit de absolute top bereikt. Overstappen naar een andere werkomgeving werd daarmee wellicht een noodzaak.

Wel was hij ‘buitenstaander in de politiek’ in de zin dat hij niet al vanaf zijn afstuderen actief was in een partij. Vanaf zijn VVD-lidmaatschap was hij overtuigd liberaal. Hij is een van de weinige VVD-politici die ook tijdens en na zijn actieve politieke loopbaan betrokken bleef bij de TeldersStichting, het wetenschappelijk bureau van de VVD.

Politicus of opiniemaker?

Van de 32 hoofdstukken behandelen er 14 de periode 1990 tot 2004, de veertien jaar waarin hij VVD-leider en Eurocommissaris was. In die tijd publiceerde Bolkestein veel opiniestukken en boeken. Als fractievoorzitter viel hij op doordat hij als oppositieleider nieuwe thema’s aansneed en ook tijdens Kok I (1994-1998) tegen de regeringsconsensus inging, bijvoorbeeld door de uitbreiding van de NAVO naar Oost-Europa en de toelating van Italië tot de euro ter discussie te stellen.

Bolkestein excelleerde als opiniemaker. Verkuil stelt de vraag of hij ook effectief was als politicus. Kreeg hij voor dingen voor elkaar? Op dit punt is de biograaf nuchter. Voor het politieke handwerk, het verzamelen van meerderheden voor wetgeving en beleid, moet je anderen wat gunnen. Bolkesteins stelligheid en zijn overtuiging het bij het rechte eind te hebben hielpen niet bij het sluiten van compromissen.

In Nederland leidde hij de tweede regeringspartij. In het Europees Parlement vormden de liberalen een kleine fractie. Bolkestein werd mede door Commissievoorzitter Prodi aanvaard omdat liberalen zelden Eurocommissaris werden. Ook in Brussel had hij met meer soepelheid meer kunnen bereiken.

Volgens Verkuil was Bolkestein op zijn best als hij een debat kon voorbereiden. Hij kon minder goed reageren, zeker als zijn gesprekspartner een vaardig debater was, zoals intellectueel Noam Chomsky in 1989 en de groene Europarlementariër Daniel Cohn-Bendit 2001. Bij die debatten stopte Bolkestein alles in zijn eerste bijdrage, maar verloor hij bij het reageren in de tweede ronde.

Politieke nalatenschap?

Volgens Verkuil streefde Bolkestein naar Paars. Hij onderbouwt dit met interviews met Bolkestein en betrokkenen, afgenomen zo’n dertig jaar later, toen de uitkomst al bekend was. Schriftelijk materiaal van Bolkestein uit de formatieperiode van 1994 ontbreekt echter in de voetnoten.

Verkuil weerspreekt dat Bolkestein een wegbereider was voor radicaal-rechts. Bolkestein voorzag problemen voor moslims bij integratie in het Westen, maar achtte integratie niet uitgesloten. Dat is een wezenlijk verschil met latere migratiecritici.

Verder schrijft Verkuil dat Bolkestein in de tien jaar na zijn termijn als Eurocommissaris regelmatig deelnam aan het publieke debat, maar dat de VVD zich weinig van hem aantrok. Ook had Bolkestein trouwe medewerkers, maar ontbrak het aan opvolgers. Van zijn vertrouwelingen werd alleen Hans Hoogervorst bewindspersoon.

Privé

In de hoofdstukken over de jeugd en studententijd van de politicus komt naar voren dat Bolkestein zijn afstandelijkheid erfde van zijn vader en grootvader. Hij bleef altijd meer van de ratio dan van de emotie.

Afstandelijk, maar niet gevoelloos. Toen hem duidelijk werd gemaakt dat zijn jongste zoon als jongvolwassene vereenzaamde, ging hij jarenlang wekelijks dineren. In 1999 raakte een student die enkele maanden voor hem had gewerkt in een psychose. Die kwam er nooit overheen, toch hield Bolkestein altijd contact.

De verhouding tussen Bolkesteins tweede echtgenote, actrice Femke Boersma, en zijn kinderen werd nooit goed. Feestdagen bracht hij overwegend met haar familie door.

Interviews

Naast Bolkestein interviewde Verkuil van 2021 tot 2024 ruim honderd mensen uit zijn omgeving. Opvallend is wie ontbraken: Geert Wilders, Ayaan Hirsi Ali, Neelie Kroes en Hans Wiegel. Hans Dijkstal en Hans van Baalen waren al overleden. Wilders is wel de tovenaarsleerling van Bolkestein genoemd, maar behoorde volgens Verkuil nooit tot diens vertrouwelingen.

Volgens de biograaf had Bolkestein bovendien een vinger in de pap bij de biografie uit 1999. Dat boek suggereerde echter dat het VVD-kader minder lovend was over Bolkestein dan de VVD-kiezers. Werd Bolkestein Eurocommissaris als een vlucht naar voren, zoals hij een kwart eeuw eerder Shell verliet voor de VVD? Ook Verkuil gaat hierin misschien te veel mee met de visie van Bolkestein.

Misschien biedt dit puntje en de omgang van Bolkestein met andere liberale partijen voldoende opening voor een volgende onderzoeker? Zo ontbreekt Guy Verhofstadt, eerder dan Rutte premier van België en Bolkesteins tegenpool als het om Europa gaat, in het personenregister.

Het verhaal van Bolkestein is dus nog niet volledig verteld. Wel schreef Verkuil de meest volledige tot nu toe. En een leesbare.