Nederlandse Opstand vormde inspiratiebron voor Amerikaanse Revolutie

In 1568 begon een Opstand tegen de Spaanse koning, die ertoe leidde dat de Noordelijke Nederlanden zich losmaakten van het Spaanse Rijk en een onafhankelijke Republiek werden. In 1776 kwamen de Britse koloniën in Noord-Amerika in opstand tegen de Engelse koning. Ook deze opstand mondde uit in een breuk met het moederland en de stichting van een onafhankelijke republiek: de Verenigde Staten.

Op 26 juli 1581 namen de Staten-Generaal het Plakkaat van Verlatinghe aan. In dit document verklaarden de opstandige gewesten dat koning Filips II zijn plichten als vorst had verzaakt – en daarom niet langer als hun rechtmatige heerser kon worden erkend. Bijna twee eeuwen later, op 4 juli 1776, nam het Continentale Congres in Philadelphia de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring aan. In dit document verklaarden de opstandige Amerikaanse koloniën dat koning George III zijn plichten als vorst had verzaakt – en daarom niet langer als hun rechtmatige heerser kon worden erkend.

Volgens historicus en journalist Geerten Waling, verbonden aan weekblad EW (voorheen Elsevier) zijn de overeenkomsten geen toeval. In zijn boek Amerika, dat zijn wij. De Nederlandse invloeden op de founding fathers betoogt hij dat de Amerikaanse opstandelingen zich lieten inspireren door het voorbeeld van de Republiek.

Nieuw-Nederland

In de zeventiende eeuw begonnen Europese mogendheden koloniën te stichten aan de oostkust van Noord-Amerika, zo ook de Republiek der Nederlanden. Nieuw-Nederland, dat delen van de huidige Amerikaanse staten New York, New Jersey en Delaware omvatte, lag tussen Nieuw-Engeland in het noorden en Nieuw-Zweden in het zuiden: drie koloniën van Noord-Europese, protestantse mogendheden.

Niet alles was koek en ei in Nieuw-Nederland. Het gezag was in handen van de West-Indische Compagnie, die de kolonie vooral als een wingewest zag. Er woonden echter ook kolonisten die meenden recht te hebben op dezelfde vrijheden en privileges als de inwoners van het moederland, de Republiek. De kolonisten moesten die vrijheden zelf afdwingen. Eenmaal verworven werden zij zo grondig verankerd dat zij ook behouden bleven toen het gezag over Nieuw-Nederland in 1664 werd overgedragen aan de Engelsen.

Gezien de prominente rol van de latere Amerikaanse staat New York in de Amerikaanse Revolutie en het ontstaan van de Amerikaanse Grondwet, kunnen Nederlandse invloeden op die gebeurtenissen verondersteld worden. Veel van die invloeden zijn in de vergetelheid geraakt, mede doordat het overgeleverde bronnenmateriaal over Nieuw-Nederland in het Nederlands is geschreven, een taal die weinig Amerikaanse historici beheersen.

Conservatieve revolutie

Nederlanders hebben de republiek niet uitgevonden. Al in de oudheid bestonden republieken: veel Griekse stadsstaten waren republikeins van aard en ook Rome was aanvankelijk een republiek. Daarnaast kenden de middeleeuwen en de renaissance republikeinse stadstaten in Noord-Italië.

Op het moment van de Opstand was monarchie wel de dominante staatsvorm geworden. Het Plakkaat van Verlatinghe benadrukt daarom dat de opstandige gewesten niet lichtvaardig met hun vorst braken. Filips II had aloude rechten en vrijheden geschonden en daarmee zijn plichten als vorst verzaakt. Onder die omstandigheden was afscheiding geoorloofd. Het uitroepen van een republiek was een revolutionaire daad, maar doordat daarbij een beroep werd gedaan op bestaande rechten en tradities, had de Opstand ook een conservatieve kant.

Het Plakkaat en de Onafhankelijkheidsverklaring vertonen stilistisch en inhoudelijk opvallende overeenkomsten. Beide documenten stellen principieel vast dat een volk het recht heeft om geregeerd te worden door een vorst op basis van wederzijdse afspraken, met eerbiediging van bestaande rechten en inspraak in de besluitvorming. In beide gevallen wordt geconstateerd dat de vorst zijn verplichtingen niet nakomt en de rechten van het volk schendt. Daarop volgt een lijst van grieven tegen respectievelijk Filips II en George III. Aan het einde volgt de conclusie dat het volk geen verplichtingen meer heeft jegens de vorst en zich onafhankelijk verklaart.

Nederlandse invloed?

Zoveel overeenkomsten, dat kan geen toeval zijn. De Onafhankelijkheidsverklaring werd geschreven door een vijfkoppig comité. Twee leden, Thomas Jefferson en Benjamin Franklin, zouden op basis van beschrijvingen van hun boekencollectie bekend geweest kunnen zijn met de (vertaalde) tekst van het Plakkaat van Verlatinghe.

Waling is voldoende historicus om te vermelden dat een onderbouwd vermoeden geen sluitend bewijs is. De Founding Fathers wilden daarnaast bepaalde elementen van het Nederlandse voorbeeld juist niet overnemen. Bovendien lieten zij zich inspireren door andere bronnen, zoals de idealen van de Verlichting. Zo waren de Founding Fathers bekend met het werk van de Britse denker John Locke (1632-1704). Die een aantal jaren als balling verbleef in… de Republiek.

Europa inspireerde Amerika

Amerika, dat zijn wij is geschreven voor een breed publiek, met eindnoten die verwijzen naar bronnen en literatuur. Waling beschrijft uitgebreid de situatie in de Nederlanden ten tijde van het Plakkaat van Verlatinghe, evenals de ontwikkelingen in Nieuw-Nederland en de Britse koloniën aan de vooravond van de Amerikaanse Revolutie. Misschien iets té uitgebreid. Hij noemt zoveel personen en beschrijft van sommigen leven en werk dusdanig uitvoerig, dat het soms wat veel wordt voor een eerste kennismaking.

Anno 2026 ontkomt een auteur over Amerika er niet aan om in te gaan op de huidige Amerikaanse president, die door menig Europees commentator als een grotere bedreiging voor de democratie wordt gezien dan Filips II of George III. In de conclusie ontkent Waling niet dat de huidige trans-Atlantische relatie problematisch is. Amerika moet volgens hem echter niet uitsluitend worden beoordeeld op basis van wie er in het Witte Huis zit. De grote meerderheid van de Amerikanen gelooft nog altijd in democratische principes, die volgens Waling mede geworteld zijn in een oprechte vaderlandsliefde.

Tegelijk ontstond de Amerikaanse democratie niet in het luchtledige. Zij werd gevormd door Europese voorbeelden en intellectuele stromingen, waarmee de Founding Fathers goed bekend waren. In dit boek belicht Waling vooral de Nederlandse invloeden, zonder voorbij te gaan aan andere inspiratiebronnen.

Uw recensent voegt nog een parallel tussen de Nederlandse en de Amerikaanse opstand toe. Frankrijk vormde op het land een fysieke barrière tussen Spanje en de Nederlanden. Na de Zevenjarige Oorlog (1756-1763) verloor Frankrijk haar Amerikaanse gebieden aan Engeland. Frankrijk nam wraak door tijdens de Amerikaanse Revolutie de opstandelingen te steunen. Men zou daarmee zelfs kunnen stellen dat zowel Nederland als de Verenigde Staten hun onafhankelijkheid mede aan Frankrijk te danken hebben.