De Zwaluwenberg: militair complex komt geregeld van pas bij kabinetsformaties

Zondag 14 en maandag 15 december 2025 stond het Hilversumse landgoed De Zwaluwenberg weer even in het brandpunt van de belangstelling. Er waren politici neergestreken voor pogingen een nieuw kabinet te formeren. Al vier keer eerder gebeurde dat. Het roept de vraag op: wat is dat voor landgoed, die Zwaluwenberg?

Het geïsoleerd gelegen grote landhuis op flinke afstand van Den Haag zorgt in elk geval voor rust. Dat helpt bij kabinetsformaties. Dilan Yeşilgöz (VVD) sprak maandag van ‘een hele fijne sfeer’. Rob Jetten (D66) meende dat ‘een hele goede basis voor samenwerking is gelegd’, terwijl Henri Bontebal (CDA) het omschreef als ‘een goed vloertje voor de komende weken’. Dat is gelegd onder leiding van informateur Rianne Letschert (D66). Jetten meldde voor de tv-camera’s ook dat de bedden op De Zwaluwenberg wat krap zijn. Jeroen Dijsselbloem (PvdA), nu burgemeester van Eindhoven, maar eerder actief in de Haagse politiek, bevestigde in tv-programma ‘Pauw & De Wit’ dat de bedden op De Zwaluwenberg inderdaad nogal kort zijn.

In 2007 was informateur Herman Wijffels de eerste die formerende partijen meetroonde naar het landgoed, Utrechtseweg 225 in Hilversum. Toen werd de basis gelegd voor het kabinet Balkenende-IV. Ook in 2017 (Rutte-III), 2021 (Rutte-IV) en 2024 (Schoof) trokken formerende politici zich even terug in de groene Gooise omgeving van De Zwaluwenberg. Dat het landgoed tijdens kabinetsformaties probleemloos kan worden gebruikt, komt doordat het eigendom is van de rijksoverheid. De Zwaluwenberg is een landgoed met geschiedenis.

IJstijd

Laten we voor de aardigheid die blik op de historie heel erg lang geleden beginnen, namelijk in de voorlaatste ijstijd, het Saalien (238.000 tot 126.000 jaar geleden). Het uit Scandinavië naar het zuiden opgerukte ijs bedekte toen nog net het huidige landgoed De Zwaluwenberg. Het ijs vormde in de regio een stuwwal, vandaar dat het Gooi nog steeds iets hoger ligt en een glooiend landschap heeft. In de laatste ijstijd, het Weichselien (116.000 tot 11.700 jaar geleden), kwam het ijs niet zo ver, maar stoof in het gebied wel veel zand rond. Al met al ligt de top van de Zwaluwenberg, waar tegenwoordig het landhuis staat, zo’n twintig meter boven NAP (Normaal Amsterdams Peil).

Van oerbos naar kale vlakte

Maken we dan een reuzenstap naar de Middeleeuwen. Een fors gebied ten zuiden van het huidige Hilversum, ook de Zwaluwenberg, was toen bedekt door het Gooierbos, een oerbos. Maar in de loop van de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) is dat geheel verdwenen. Naar verluidt werden de laatste eiken gekapt voor de bouw van een nieuw stadhuis in Naarden, waar Spaanse troepen in 1572 een vreselijk bloedbad en verwoestingen hadden aangericht. Sindsdien lagen de Zwaluwenberg en ruime omstreken er kaal bij.

Dat was alweer heel anders in 1836. In dat jaar vond de zogenoemde eerste heideverdeling plaats, de tweede volgde in 1843. De Gooise ‘gemene gronden’ waarvan de erfgooiers (boeren) eeuwenlang het gebruiksrecht hadden gehad, werd verdeeld. Een deel kwam in handen van de rijksoverheid, een deel viel in eigendom toe aan de erfgooiers en ook werden terreinen verkocht aan particulieren.

Landgoed met de ‘koepel van Ruijs’

Zo kwam het dat de geschiedenis van De Zwaluwenberg als landgoed begon in 1837. Pier Hendrik Bodeman en Johannes Ruijs kochten er toen gronden. Vijf jaar later was alles in handen van Ruijs. Op de top van de ‘berg’ liet hij een rond gebouwtje neerzetten. Op de begane grond woonde de beheerder van het landgoed, de balustrade op de eerste verdieping bood een prachtig uitzicht over de wijde omgeving, zelfs helemaal tot de Zuiderzee. In 1880 brandde deze ‘koepel van Ruijs’, zoals het gebouwtje in de volksmond was gaan heten, echter volledig af. Het werd vervangen door een uitspanning die onder de inwoners van Hilversum en omgeving erg populair werd.

Al eerder had Ruijs flink ruzie gemaakt met de overheid. Die was bezig gronden te onteigenen voor de aanleg van de spoorverbinding Hilversum-Utrecht (1874). Die spoorlijn sneed het landgoed in tweeën. Hoe het verder ging met het deel ten oosten van het spoor kan hier verder buiten beschouwing blijven. Het gaat om het westelijke deel.

Geen villapark

Dat kwam in 1886 in handen van de familie Copijn, bekende tuinarchitecten uit het wat zuidelijker gelegen Groenekan bij Utrecht. Deze familie liet het zuidelijke deel van het landgoed grootschalig afgraven. Het gewonnen zand ging naar Amsterdam, waar het is gebruikt bij de bouw van de Indische Buurt. In 1900 kwam er opnieuw een nieuwe eigenaar, een projectontwikkelaar ditmaal, de Nederlandse Bouwmaatschappij. Die wilde op het landgoed 43 riante woningen bouwen, maar de gemeente Hilversum weigerde medewerking.

De bouw van villaparken voor welgestelden was in de gemeente destijds niet ongewoon, maar in het geval van De Zwaluwenberg was er een probleem. De aanleg van voorzieningen als gas en elektriciteit zou voor rekening van de gemeente komen. Aangezien De Zwaluwenberg nogal verder van de Hilversumse bebouwde kom ligt, zou dat wel erg prijzig worden.

De Nederlandse Bouwmaatschappij hield het voor gezien en verkocht het landgoed in 1912 aan jonkheer Ernest de Pesters (1886-1955). Die woonde destijds in Zeist en zat in de directie van de Amstel-brouwerij in Amsterdam. Zijn echtgenote, Grace McCall, had een Nederlandse moeder en een Schotse vader, wat verklaart dat ze sterk Brits georiënteerd was. Dat kwam ook tot uitdrukking in het landhuis dat het echtpaar op De Zwaluwenberg wilde laten bouwen. Als plek kozen ze voor de top van de berg, zodat de uitspanning moest wijken.

Landhuis naar Brits ontwerp

Her en der in de literatuur wordt vermeld dat architect Foeke Kuipers (1871-1954) uit Huizen opdracht kreeg een landhuis te ontwerpen en daarbij samenwerkte met zijn Engelse collega Ernest Newton (1856-1929). Het Dudok Architectuur Centrum in Hilversum schetst een iets ander beeld. De uitvoering van het project kwam voor rekening van Kuipers, maar het ontwerp was van Newton. Deze had in 1897 een landhuis gebouwd in Wokingham, ten westen van Londen. Dit Glebelands House is anno 2025 een verpleeg- en verzorgingshuis. Landhuis De Zwaluwenberg is er een kopie van. Voor het tuinontwerp tekende de Hilversumse tuinarchitect Barend van den Steenhoven (1880-1959).

Een steen in de gevel van het landhuis vermeldt: ‘deze steen is gelegd op den 8en juli 1916 door Jhr. C.A. de Pesters, geboren te Zeist 7 maart 1915’. Echt de ‘eerste’ steen was het niet, want nog datzelfde jaar 1916 betrok het gezin het splinternieuwe landhuis. In de grote hal op de begane grond werden geregeld ontvangsten en voorstellingen georganiseerd. Zo kwam in 1929 de wereldberoemde ballerina Anna Pavlova (1881-1931) er dansen. Ze liet een gesigneerde foto achter die aan de muur werd opgehangen.

Gevorderd

Nadat Grace de Pesters-McCall in 1933 was overleden, verlieten de overige gezinsleden De Zwaluwenberg. De vier kinderen bleven in Nederland, vader Ernest vestigde zich in Wenen. In 1939 vorderde de Nederlandse overheid het landhuis om er in de mobilisatieperiode militairen in onder te brengen. Na de Duitse inval op 10 mei 1940 vertrokken die naar Wijk bij Duurstede.

Dat had nog wel een staartje. De toen 42-jarige Gijsbertus van Mourik, woonachtig aan de Tolakkerweg 18 in het naburige dorp Hollandsche Rading, meldde zich bij de burgemeester van Hilversum met een verzoek om schadevergoeding. Aan politieman H.Y. Figge legde Van Mourik uit dat hij op de Zwaluwenberg de kantine voor de militairen had beheerd. Toen die verkasten naar Wijk bij Duurstede was Van Mourik meegegaan, maar zijn spullen kon hij niet meenemen. Toen hij op 16 mei 1940 terugkeerde, bleek de kantine geplunderd, mogelijk door Hilversumse werklozen die op De Zwaluwenberg waren tewerkgesteld, al zei Van Mourik dat niet zeker te weten. Volgens zijn opgave was er voor 242,01 gulden verdwenen aan bier, limonade, koeken, chocoladerepen, zeep, tandpasta, tandenborstels, schoensmeer, tabak en pijpen. Ook biljartballen (negen witte, drie rode en twee blauwe) ter waarde van veertig gulden waren weg. De zaak heeft wel een archiefspoor nagelaten, maar of Van Mourik schadeloos is gesteld of niet, is onbekend.

Duitsers, Canadezen en prins Bernhard

In de oorlog gebruikten Duitse militairen De Zwaluwenberg, in mei 1945 namen Canadese militairen er voor korte tijd hun intrek. In 1946 sloot het ministerie van Defensie een huurcontract met jonkheer De Pesters. Prins Bernhard (1911-2004) kreeg het landgoed in gebruik als inspecteur-generaal van de landmacht, een nieuwe functie, waarin hij was benoemd op voorstel van minister van Defensie Jo Meynen (1901-1980). Nadien kreeg de prins diezelfde positie bij de marine en de luchtmacht. In 1970 werden ze samengevoegd tot Inspecteur-Generaal der Krijgsmacht, een vooral adviserende en bemiddelende functie.

In 1951 kocht Defensie De Zwaluwenberg. Lange tijd stond het landgoed in de regio bekend als ‘het hoofdkwartier van prins Bernhard’. Daaraan herinneren nog tal van foto’s, ook in de landhuis. En in de vijver in de tuin staat een bronzen Icarus-beeld, in 1971 aan de prins aangeboden door de officieren van zijn staf.

In 1976 kwam aan het Bernhard-tijdperk op De Zwaluwenberg een einde. Een van de uitkomsten van de om smeergeld draaiende Lockheed-affaire was dat de prins zijn functie als inspecteur-generaal neerlegde. Zijn opvolgers (anno 2025 is dat viceadmiraal Boudewijn Boots) bleven wel zetelen op De Zwaluwenberg, tot op de huidige dag.

Rijksmonument

Het ‘complex’ De Zwaluwenberg, ingeklemd tussen het spoor en snelweg A27 in het oosten en de Utrechtseweg aan de westzijde, is in 2002 aangemerkt als rijksmonument. Om precies te zijn: drie onderdelen die samen het complex vormen, zijn sinds dat jaar rijksmonumenten. Het eerste onderdeel is uiteraard het landhuis, component twee is de (waarschijnlijk in 1914 door de al genoemde Foeke Kuipers ontworpen) conciërgewoning en het derde onderdeel is de tuin.

Bronnen