Onderzoekers willen herkomst Dode Zeerollen achterhalen met AI

De komende vijf jaar gaan onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen proberen te achterhalen waar de ruim tweeduizend jaar oude Dode Zeerollen precies zijn geschreven en vervaardigd. Hierbij wordt gebruik gemaakt van kunstmatige intelligentie (AI), analytische chemie en handschriftonderzoek, ofwel paleografie.

Voor het onderzoek is 2,5 miljoen euro beschikbaar gesteld in de vorm van een ERC Advanced Grant, een Europese subsidie voor toonaangevende onderzoekers met een uitzonderlijke staat van dienst. Het onderzoek wordt geleid door hoogleraar Mladen Popović, een expert op het gebied van de bestudering van de Dode Zeerollen. In juni 2025 kwam de Groningse wetenschapper nog internationaal in het nieuws met een studie waarbij radiokoolstofdatering en kunstmatige intelligentie werden gecombineerd. Uit die studie bleek dat verschillende Dode Zeerollen ouder zijn dan lange tijd werd aangenomen. Sommige fragmenten van de Bijbelboeken Daniël en Prediker bleken zelfs te dateren uit de periode waarin deze teksten vermoedelijk werden samengesteld.

Qumran

De Dode Zeerollen, die tussen 1947 en 1956 werden ontdekt in grotten bij Qumran aan de Dode Zee, behoren tot de belangrijkste archeologische vondsten van de twintigste eeuw. De collectie bevat onder meer de oudst bekende manuscripten van vrijwel alle boeken van het Oude Testament en vormt daarmee een essentiële bron voor onderzoek naar het vroege jodendom en de ontstaansgeschiedenis van de Bijbel.

In het nieuwe onderzoeksproject, Tracing Scribes and Scrolls, worden honderden fragmenten van de Dode Zeerollen in laboratoria onderzocht. Door chemische analyses te combineren met AI hopen de onderzoekers patronen te ontdekken die iets zeggen over de geografische herkomst van de gebruikte materialen. Die gegevens worden vervolgens gekoppeld aan eerder onderzoek naar de handschriften zelf.

Netwerken van schrijvers

Op die manier hopen de onderzoekers niet alleen te kunnen vaststellen wanneer bepaalde rollen zijn geschreven, maar ook waar de schrijvers actief waren. Volgens de onderzoekers kan dit voor het eerst concrete locaties en sociale netwerken in het oude Judea zichtbaar maken. Ook moet het onderzoek meer inzicht geven in de verspreiding van religieuze ideeën en teksten in Judea in de eeuwen vóór het begin van onze jaartelling.

Voor het onderzoek wordt samengewerkt met diverse internationale instellingen, waaronder de Israel Antiquities Authority in Jeruzalem en universiteiten in Italië, België en Denemarken. Ook worden Egyptische papyri onderzocht en vergeleken met de Dode Zeerollen om overeenkomsten en verschillen in materiaalgebruik in kaart te brengen.

De Rijksuniversiteit Groningen speelt al decennialang een belangrijke rol in het internationale onderzoek naar de Dode Zeerollen. In 1961 richtte oudtestamenticus Adam van der Woude er het Qumran Instituut op. Sindsdien geldt Groningen internationaal als een belangrijk centrum voor onderzoek naar de Dode Zeerollen.

Bronnen